Στις αρχές του περασμένου αιώνα λίγοι ήταν οι Καρπάθιοι που είχαν τελειώσει το δημοτικό σχολείο και ακόμη πιο λίγες οι Καρπαθιές. Υπήρχαν όμως και μερικοί που φοίτησαν στα σχολαρχεία και στις ιερατικές σχολές στην Σύμη, Πάτμο, Σάμο και Σμύρνη. Γι’ αυτό, εκτός από τα σχολικά βιβλία, ήταν λίγα τα βιβλία που κυκλοφορούσαν αυτή την εποχή στην Κάρπαθο, και ακόμη πιο λίγα τα άλλα έντυπα.
Ένα από τα πιο δημοφιλή βιβλία ήταν «Οι Άθλιοι» του Βίκτωρος Ουγκὠ, που προτιμούσαν οι γυναίκες, που όμως δεν ήξεραν να διαβάσουν. Γι’ αυτό, τα βράδια που μαζεύονταν για αποσπερία, αντί η γιαγιά να τους λέει παλιές παραδοσιακές ιστορίες και παραμύθια, έβαζε την γραμματισμένη εγγονή της να τους διαβάζει πέντε-δέκα σελίδες από τον Βίκτωρα Ουγκὠ. Και το πρωί της άλλης μέρας, οι γυναίκες που παραβρέθηκαν στην αποσπερεία, μετέδιδαν στις γειτόνισσες τους τα νέα του Ουγκώ για τον Γιάννη Αγιάννη, την Φαντίνα, την Τιτίκα και τους άλλους ήρωες του βιβλίου.
Την άλλη μέρα, οι ίδιες γυναίκες ξαναγύριζαν για να αποσπερίσουν και να ακούσουν την συνέχεια του βιβλίου. Μερικές, για να μη μένουν αργόσχολες, έφερναν μαζί τους κι ένα αδράτι για να κλώθουν το μαλλί, ενώ άλλες με ένα κουβάρι μαλλί και με δυο βελόνες έπλεκαν καμιά φανέλα. Εκτός από την ιστορική εξέλιξη του βιβλίου, έδειχναν ενδιαφέρον και για τον χαρακτήρα των ηρώων του βιβλίου. Αν κάποιος στο χωριό του ήταν αυταρχικός του κολλούσαν το παρατσούκλι «Ιαβέρης» και το ίδιο παρατσούκλι είχαν κολλήσει και στον Ιταλό διοικητή της Καρπάθου Antiko. Γαβριάδες αποκαλούσαν τους πιο «μάγκες» πιτσιρίκους.
Το άλλο βιβλίο που προτιμούσαν ήταν «Η Μαργαρίτα η Νεράιδα της Ζούγκλας», που αναφερόταν στις μάχες μεταξύ των Ισπανών conquistadors και των ιθαγενών Ινδιάνων και ξεχώριζε η παρουσία της όμορφης Μαργαρίτας. Την ανάγνωση αυτού του μυθιστορήματος παρακολουθούσαν και οι πιτσιρίκοι. Και την άλλη μέρα, αν κάποιος πιτσιρίκος δεν συμπεριφερόταν καλά, του ‘λέγε η μάνα του πως θα έρθει ο Coloradas, ο ερυθρόδερμος αρχηγός των Απάτσι, να τον τιμωρήσει. Άλλα μυθιστορήματα που προκαλούσαν ενδιαφέρον, ιδιαίτερα μεταξύ των νεαρών ανδρών, ήταν οι συγκρούσεις στην Καραϊβική, μεταξύ Ισπανών θαλασσοπόρων και Βρετανών κουρσάρων. Από τα μυθιστορήματα των Ελλήνων συγγραφέων, το πιο δημοφιλές, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων γυναικών, ήταν «Η Ωραία του Πέραν», του Δημητρίου Παπαδόπουλου και η Γκόλφω του Σπυρίδωνος Περεσιάδου.
Μεταξύ αυτών που είχαν τελειώσει το δημοτικό κυκλοφορούσαν τα βιβλία του Εμμανουήλ Μανωλακάκη: “Δωρικόν ψήφισμα Καρπάθου-1876” και “Καρπαθιακά-1896”, όπως και του Μιχαήλ Γ. Μιχαηλίδου-Νουάρου “Νομικά έθιμα της νήσου Καρπάθου-1926”, τα “Λαογραφικά σύμμεικτα Καρπάθου-1934-1936” και “Ιστορία της νήσου Καρπάθου-1940-1949”. Επίσης στην Αίγυπτο, όπου υπήρχε ακμάζουσα Δωδεκανησιακή παροικία, εκδιδόταν το «Δωδεκανησιακό Ημερολόγιο», με πλούσιο ιστορικό περιεχόμενο, που έφθανε και στην Κάρπαθο.
Παράλληλα στην Αθήνα, το 1914 άρχισε να εκδίδεται από τον Μιλτιάδη Παπαμανώλη και να φθάνει στην Κάρπαθο, η Καρπαθιακή εφημερίδα «ΑΥΓΗ», που το 1923 συνέχισε να εκδίδεται ως «ΑΥΓΗ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΙΑΚΗ». Επίσης το 1934, ο Χαράλαμπος Κάσσιος άρχισε να εκδίδει την «Φωνή της Καρπάθου». Από την Αμερική άρχισαν να φτάνουν, από επισκεπτόμενους ή παλιννοστούντες μετανάστες, τα δελτία της ΚΕΠΑ και της Ομόνοιας και συλλογικά λευκώματα. Όλα αυτά κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι, με δεκάδες αναγνώστες. Όμως στην δεκαετία του 1930, οι Ιταλοί, στην προσπάθεια τους να εξελληνίσουν τα Δωδεκάνησα, απαγόρευσαν την κυκλοφορία τους.
Μετά την απελευθέρωση, οι Βρετανοί, τον Νοέμβριο του 1944, άρχισαν την έκδοση δισέλιδου ενημερωτικού δελτίου στα αγγλικά με τα τελευταία νέα του πολέμου στην πρώτη σελίδα και στην δεύτερη τα νέα της Καρπάθου, με τον τίτλο «CARPATHOS–DAILY NEWS BULLETIN». Αργότερα, από τις 6 Απριλίου – 16 Ιουνίου, το δελτίο κυκλοφορούσε και στα ελληνικά με τον τίτλο «ΚΑΡΠΑΘΟΣ–ΔΕΛΤΙΟΝ ΕΙΔΗΣΕΩΝ». Στην αρχή, η εκτύπωση γινόταν στον πολύγραφο, και αργότερα στο τυπογραφείο της «Φωκάενας». Το 1946, ο Χαράλαμπος Κάσσιος άρχισε να εκδίδει την «Φωνή της Καρπάθου», αλλά ήταν δύσκολο να φτάσει στην Κάρπαθο λόγω συγκοινωνίας. Μερικά συλλογικά δελτία και λευκώματα άρχισαν να φέρνουν μαζί τους οι πρώτοι παλιννοστούντες Καρπάθιοι από την Αμερική.
Μετά το 1947, που η Ελλάδα ανέλαβε την Στρατιωτική Διοίκηση της Δωδεκανήσου, η συγκοινωνία της Καρπάθου με τον Πειραιά βελτιώθηκε σημαντικά. Θυμάμαι που ο ιατρός Φραγκίσκος Σακελλαρίδης, γιος του δασκάλου Χριστοφόρου Σακελλαρίδη που έμενε στην Αθήνα, αγόραζε καθημερινά την εφημερίδα «Το Βήμα», και κάθε εβδομάδα τις έφτιαχνε δέμα και το ταχυδρομούσε στον πατέρα του. Αν και περνούσαν μερικές μέρες μέχρι να φτάσει το δέμα, ενημερωνόταν, έστω και καθυστερημένα, για ότι συνέβαινε στην Ελλάδα και σε όλο τον κόσμο. Αυτή την εποχική, μόνο σε ένα – δυο καφενεία στα Πηγάδια λειτουργούσαν ραδιόφωνα. Όταν ερχόταν το επόμενο δέμα, μου παραχωρούσε της προηγούμενης εβδομάδας.
Αργότερα το 1948, μετά την Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα, κάθε δυο εβδομάδες το πλοίο της γραμμής έφευγε από τον Πειραιά, έπιανε ένα-ένα τα νησιά της Δωδεκανήσου και περνούσαν δυο μέρες μέχρι να φτάσει στην Κάρπαθο. Αργότερα το πλοίο ερχόταν κάθε βδομάδα, και όταν σταματούσε στην Ρόδο παραλάμβανε αθηναϊκές εφημερίδες και περιοδικά και τα έφερνε στην Κάρπαθο, όπου τα διέθετε ο Βάσσος Ανδρέου. Αρκετοί κατέβαιναν από τα χωριά στα Πηγάδια, την μέρα της «Βαπορίνας», για να αγοράσουν εφημερίδες και περιοδικά.
Τα πιο δημοφιλή περιοδικά, μεταξύ των γυναικών, ήταν ό «Θησαυρός» και το «Ρομάντζο», στο μεταξύ είχε αυξηθεί ο αριθμός των γυναικών που γνώριζαν να διαβάζουν. Εκτός από άρθρα ιστορικού και λαογραφικού περιεχομένου, δημοσίευαν και τρία τέσσερα μυθιστορήματα σε συνέχειες. Πολλές γυναίκες παρατούσαν τις δουλειές τους για να διαβάσουν την συνέχεια του μυθιστορήματος που προτιμούσαν. Θέλαν να μάθουν τι έγινε με το ειδύλλιο του Γάλλου ιατρού Πορεντιέρ με την φιλενάδα του. Μια εβδομάδα έπαιρνε στο περιοδικό για να κάνει το γύρω της γειτονιάς, μέχρι να ’ρθει το επόμενο.
Τα περιοδικά που προτιμούσαν οι πιτσιρίκοι ήταν το «ΠΑΜΕΝ» και η «ΜΑΣΚΑ». Το «ΠΑΜΕΝ» περιλάμβανε φανταστικές ιστορίες και περιπέτειες στην ζούγκλα του Κογκό. Έβλεπες τον Ταρζάν να πηδά από το ένα δέντρο στο άλλο και να παλεύει με γορίλες, ακόμη και με λιοντάρια, κροκοδείλους και πύθωνες. Η «ΜΑΣΚΑ» περιείχε διηγήματα αστυνομικού περιεχομένου, εγκληματίες να διαπράττουν κλοπές και φόνους, και από πίσω τους οι αστυνομικοί. Επίσης περιλάμβανε άρθρα για το Wild West, δηλαδή την αναρχία που επικρατούσε στις δυτικές περιοχές των Ηνωμένων Πολιτειών, προτού οργανωθούν σε πολιτείες. Στους μαθητές επιτρεπόταν να διαβάζουν το «ΠΑΜΕΝ» αλλά απαγορευόταν η «ΜΑΣΚΑ». Έτσι, όταν ένας δάσκαλος βρήκε στην τσάντα ενός μαθητή ένα τεύχος της «ΜΑΣΚΑ», το κατάσχεσε. Αλλά αντί να το καταστρέψει, το πήρε σπίτι του για να το διαβάσει, όπου το βρήκε και το διάβασε ο γιος του.
Το περιοδικό που είχε τους πιο λίγους αναγνώστες, αλλά εγώ προτιμούσα, ήταν το «ΗΛΙΟΣ», που περιείχε άρθρα ιστορικού, λαογραφικού, αρχαιολογικού και φυσιολατρικού περιεχομένου και έμοιαζε με το «National Geographic». Περιέγραφε την ζωή των Ίνκας στις Άνδεις, των Mayas στο Μεξικό των Εσκιμώων στην Αλάσκα και των ιθαγενών στο Θιβέτ, όπως και το φυσικό περιβάλλον στον Αμαζόνιο και σε άλλα παρθένα μέρη του κόσμου και στα εθνικά πάρκα της Αμερικής. Δεν έλειπαν και άρθρα που είχαν σχέση με αρχαίους πολιτισμούς και αρχαιολογικές ανασκαφές. Μαζί με το περιοδικό κυκλοφορούσε, σε ξεχωριστό τεύχος, το εγκυκλοπαιδικό λεξικό του «ΗΛΙΟΥ».
Αυτήν την εποχή το χαρτζιλίκι ήταν περιορισμένο ή και ανύπαρκτο και έπρεπε να βρω τρόπο για να αγοράσω το «ΗΛΙΟΣ». Φύλαγα τα αντίτυπα της εφημερίδες «Το Βήμα», που μου έδινε ο Χριστόφορος Σακελλαρίδης, και του περιοδικού «Θησαυρός» που αγόραζε η μητέρα μου, και όταν συγκέντρωνα αρκετά τα πουλούσα σε ένα μπακάλη που χρησιμοποιούσε τα φύλλα τους για να τυλίγει τις σαρδέλες. Εκεί κατέληγε και το «ΗΛΙΟΣ», μετά που το διάβαζα, εκτός βέβαια από το εγκυκλοπαιδικό λεξικό. Επειδή το εγκυκλοπαιδικό λεξικό που με αυτό τον τρόπο απέκτησα, ήταν από τα λίγα που υπήρχαν στην Κάρπαθο, αρκετοί, κυρίως ενήλικοι, το δανείζονταν για να διαβάσουν κάποιο θέμα που τους ενδιέφερε.
Το 1952 άρχισε να εκδίδεται η εφημερίδα «Καρπαθιακή» από τον ιατρό Γεώργιο Γεωργίου, και λίγα χρόνια αργότερα η «Καρπαθιακή Ηχώ» του Συλλόγου των «Απανταχού Καρπαθίων», και στην συνέχεια η «Φωνή της Ολύμπου» του Συλλόγου Ολυμπιτών, όλες στον Πειραιά. Επίσης στην Ρόδο, άρχισε να εκδίδεται η εφημερίδα «Όλυμπος» του εκεί Συλλόγου Ολυμπιτών. Επίσης στην Αμερική για ένα διάστημα, εκδιδόταν η εφημερίδα «Karpathos» από τον Κωστή Ν. Ζαβόλα. Όλες αυτές οι εφημερίδες ασχολούνταν με τα νέα από την Κάρπαθο και τις Καρπαθιακές παροικίες της Ελλάδος και του εξωτερικού και περιλάμβαναν Καρπαθιακά ιστορικά και λαογραφικά άρθρα και αρκετά Καρπάθικα δίστιχα. Παράλληλα άρχισαν να εκδίδονται αρκετά βιβλία από νέους Καρπάθιους συγγραφείς με ιστορικό και λαογραφικό περιεχόμενο.
Στην Αμερική, μετά από αρκετά χρόνια, σταμάτησαν να εκδίδονται τα δελτία της ΚΕΠΑ και της Ομόνοιας, αλλά αρκετοί σύλλογοι συνέχισαν να εκδίδουν επετειακά λευκώματα. Το 1978 άρχισε και συνεχίστηκε για αρκετά χρόνια η έκδοση του περιοδικού KARPATHOS από Καρπαθιακή Ομοσπονδία που, εκτός από τα νέα της παροικίας, περιελάβανε ιστορικά και λαογραφικά άρθρα. Το KARPATHOS αποστελλόταν ταχυδρομικώς σε 2000 συμπατριώτες μας στην Αμερική, στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες.
Όμως, ο πάνω από ένας αιώνας έντυπης Καρπαθιακής ενημέρωσης και συγγραφής τελείωσε. Όπως συμβαίνει σε όλο το κόσμο, σιγά-σιγά η έντυπη ενημέρωση άρχισε να υποχωρεί, στην αρχή, λόγω του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης, και τελευταία η νέα τεχνολογία άλλαξε το σκηνικό. Τις έντυπες εφημερίδες και τα περιοδικά, αντικατέστησαν ηλεκτρονικές εφημερίδες και περιοδικά, ακόμη και το Facebook. Οι δημοσιογράφοι έχουν πληθήνει αλλά, εκτός εξαιρέσεων, η ποιότητα έχει καταπέσει. Δεν είναι το ίδιο να ανεβαίνεις στην Ακρόπολη και να βλέπεις τον Παρθενώνα, και άλλο να τον βλέπεις από φωτογραφία.
Karpathos’ print media in the last century
By Manolis Cassotis *
At the beginning of the last century, few Karpathian men had completed primary school, and even fewer women, and even fewer who attended middle schools and ecclesiastical schools in Symi, Patmos, Samos, and Smyrna. Consequently, apart from school textbooks, there were very few books in circulation in Karpathos during that period, and other types of printed material.
One of the most popular books was Victor Hugo’s “Les Misérables”, favored by women who, however, did not know how to read. Consequently, in the evenings when they gathered for a social visit, instead of the grandmother recounting old traditional tales and fairy stories, she would have her literate granddaughter read five to ten pages from Victor Hugo. And, the following morning, the women who had been present at the gathering would share with their neighbors the latest news from Hugo’s book regarding Jean Valjean, Fantine, Cosette, and the other characters.
The next evening, the same women would return to hear the continuation of the story. Some, not wanting to remain idle, brought along a spindle to spin wool, while others, with a ball of yarn and a pair of knitting needles, would knit a sweater. Beyond the historical progression of the narrative, they also took interest in the characters. If someone in the village was authoritarian, they would pin the nickname “Javert” on him, the same nickname they had given to Antiko, the Italian commander of Karpathos. As for the scrappiest, “toughest” little boys, they called them Gavroche.
Another book they favored was “Margarita, the Fairy of the Jungle”, which recounted the battles between Spanish conquistadors and indigenous Native Americans, and featured the beautiful Margarita. Young children would also listen to the reading of this novel; the next day, if a child misbehaved, his mother would tell him that Coloradas, the red-skinned Apache chief, would come to punish him. Other novels that sparked interest, especially among young men, were those depicting conflicts in the Caribbean between Spanish seafarers and British privateers. Among the works by Greek authors, the most popular, particularly among young women, was “The Beauty of Peran”, by Dimitrios Papadopoulos, and “Golfo” by Spyridon Peresiadis.
Among those who had completed middle school, books by Emmanouil Manolakakis, specifically “Doric Decree of Karpathos” (1876) and “Karpathiaka” (1896), were in circulation, as were works by Michael G. Michaelidis-Nouaros: “Legal Customs of the Island of Karpathos” (1926), “Folklore Miscellany of Karpathos” (1934–1936), and “History of the Island of Karpathos” (1940–1949). Furthermore, in Egypt, home to a thriving Dodecanesian expatriate community, the “Dodecanesian Almanac” was published and reached Karpathos; it contained a wealth of historical material.
Meanwhile, in 1914, the Karpathian newspaper “Dawn”, published in Athens by Miltiadis Papamanolis, began to reach Karpathos; in 1923, it continued publication under the name “Dodecanesian Dawn”. Furthermore, in 1934, Charalampos Kassios began publishing “Voice of Karpathos”. From America, bulletins issued by “KEPA” and “Omonoia”, as well as commemorative albums, began to arrive, brought by visiting or returning emigrants. These materials circulated from hand to hand, reaching dozens of readers. However, in the 1930s, the Italians, in their attempt to “dehellenize” the Dodecanese, banned their circulation.
Following the liberation, the British began publishing a two-page news bulletin in English, in November 1944, featuring the latest war news on the front page and news from Karpathos on the second, under the title “CARPATHOS–DAILY NEWS BULLETIN.” Later, from April 6, 1945, to June 16, 1945, the bulletin was also published in Greek. Initially, it was printed using a mimeograph machine, and later at the “Phokaena” printing press. In 1946, Charalampos Kassios began publishing “The Voice of Karpathos”, though distributing it on the island proved difficult due to transportation challenges. Meanwhile, the first Karpathians returning from America began bringing with them societies’ newsletters and commemorative albums.
After 1947, when Greece assumed military administration of the Dodecanese, transport links between Karpathos and Piraeus improved. I remember that the physician Fragkiskos Sakellaridis, son of the schoolteacher Christoforos Sakellaridis, who lived in Athens, would buy the newspaper “To Vima” every day; each week, he would bundle the copies into a parcel and mail it to his father. Although it took a few days for the parcel to arrive, his father was kept informed, albeit with a delay, about events in Greece and across the globe. During that period, radios were available in only one or two coffee houses in Pigadia. Whenever the next parcel arrived, he would pass on the previous week’s newspapers to me to read it.
Later, in 1948, following the incorporation of the Dodecanese into Greece, a scheduled ferry would depart from Piraeus every two weeks, calling at each of the Dodecanese islands in turn; it would take two days for the vessel to reach Karpathos. Eventually, the ferry began arriving on a weekly basis. During its stop in Rhodes, it would bring to Karpathos Athenian newspapers and magazines, distributed by Vassos Andreou. On the day the ferry arrived, known as “Vaporina” (Ferry holyday), many would travel from their villages to Pigadia to purchase newspapers and magazines.
The most popular magazines among women were “Treasure” and “Romance”; meanwhile, the number of women who knew to read had increased. In addition to articles on historical and folkloric topics, they also published three or four serialized novels. Many women would set aside their chores to read the next installment of their favorite novel. They were eager to find out what happened with the romance between the French doctor, Porentier, and his girlfriend. It would take a week for a magazine to make its way around the neighborhood, just in time for the arrival of the next.
The magazines that kids preferred were “PAMEN” and “MASKA”. “PAMEN” featured fantastic stories and adventures set in the jungles of Congo. You could see Tarzan leaping from tree to tree, battling gorillas, and even lions, crocodiles, and pythons. “MASKA” contained crime stories, depicting criminals committing thefts and murders, with the police in hot pursuit, as well as articles about the Wild West, focusing on the lawlessness that prevailed in the western territories of the United States before they were organized into states. Students were permitted to read “PAMEN”, but “MASKA” was forbidden. Consequently, when a teacher discovered an issue of “MASKA” in a student’s bag, he confiscated it. However, instead of destroying it, he took it home to read it, and to be discovered by his son.
The magazine with the fewest readers, yet the one I preferred, was the “Sun”; it contained articles on history, folklore, archaeology, and nature, and was reminiscent of “National Geographic”. It described the lives of the Incas in the Andes, the Mayas in Mexico, the Eskimos in Alaska, and indigenous peoples in Tibet, as well as the natural environments of the Amazon, other pristine regions of the world, and America’s national parks. There were also articles concerning ancient civilizations and archaeological excavations. Accompanying the magazine, in a separate volume, was the “Sun’s” encyclopedia.
In those days, pocket money was scarce, or even non-existent, so I had to find a way to buy the “Sun”. I would save copies of the newspaper “To Vima”, given to me by Christoforos Sakellariris, as well as issues of the magazine “Treasure” that my mother used to buy. Once I had collected enough, I would sell them to a grocer, who used the pages to wrap sardines. That is where the “Sun” would also end up after I had finished reading it, though, naturally, this did not apply to the encyclopedia. Since the encyclopedia I acquired was one of the few available on Karpathos, many people, mostly adults, would borrow it to look up topics that interest them.
In 1952, “Karpathiaki” newspaper began publication, founded by doctor George Georgiou. A few years later, “Karpathiaki Echo”, published by the Pan-Karpathians Association appeared, followed by “Voice of Olympos”, issued by the Olympians Association; all based in Piraeus. Additionally, in Rhodes, the newspaper “Olympos” began publication under the local Olympians Association. Also, for a period in America, the newspaper “Karpathos” was published by Kostis N. Zavolas. These newspapers covered news from Karpathos and the Karpathian communities in Greece and abroad, while featuring articles on Karpathian history and folklore, as numerous traditional Karpathian couplets. Concurrently, several historical and folkloric books, authored by new Karpathian writers, began to be published.
In America, after several years, KEPA’s’ and Omonoia’s bulletins ceased publication; however, many associations continued to publish commemorative albums. In 1978, the publication of the magazine ‘KARPATHOS’ began, by the Karpathian Federation and continue for several years, in addition to news from the American community, it featured articles on history and folklore. ‘KARPATHOS’ was mailed to 2,000 Karpathians living in America, Greece, and other countries.
However, more than a century of printed news concerning Karpathos has come to an end. As is the case all over the world, print media has gradually begun to decline, initially due to radio and television, and more recently, because new technology has transformed the landscape. Printed newspapers and magazines have been replaced by digital counterparts, and even Facebook. The number of “journalists” has grown, yet, with few exceptions, the quality has deteriorated. It is one thing to ascend Acropolis and see Parthenon in person, but quite another to view it merely in a photograph.
