Γράφει ο Γιώργος Κουβαράς *
Στο μικρό εργαστήριο ενός Έλληνα οργανοποιού αναβιώνουν όργανα που χάθηκαν στους αιώνες. Σε ένα εργαστήριο στην Αργυρούπολη, ανάμεσα σε ξύλα, καλούπια, ροζέτες και χειροποίητα εργαλεία, γεννιούνται ήχοι που μοιάζουν να έρχονται από μια άλλη εποχή. Ήχοι της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, σπάνιοι ακόμη και για την ελληνική μουσική πραγματικότητα, αποκτούν ξανά σώμα και φωνή μέσα από τη δουλειά του οργανοποιού Πέτρου Ζαράνη. Ο Πέτρος Ζαράνης δεν ακολουθεί τη συνηθισμένη πορεία ενός κατασκευαστή μουσικών οργάνων. Αν και κατασκευάζει λαϊκά και παραδοσιακά όργανα προσπαθώντας να επιβιώσει σε ένα δύσκολο επάγγελμα, έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της δουλειάς του σε ένα ιδιαίτερα απαιτητικό και σχεδόν άγνωστο στην Ελλάδα πεδίο: την κατασκευή αναγεννησιακών και μπαρόκ οργάνων, όπως η θεόρβη, η Βιχουέλα, το αναγεννησιακό λαούτο και η μπαρόκ κιθάρα. Το ΑΠΕ-ΜΠΕ κατέγραψε με εικόνα και ήχο ένα ιδιαίτερο επάγγελμα που κάνει πραγματικά άλμα από τον Μεσαίωνα στην Αργυρούπολη της Αττικής.
Από τη «μαραγκουδική» στην οργανοποιία
Η σχέση του Πέτρου Ζαράνη με το ξύλο ξεκίνησε από την παιδική ηλικία. «Ο πατέρας μου ήταν μαραγκός. Είχα επαφή από μικρό παιδί με τα εργαλεία», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. Παράλληλα με αυτή τη βιωματική σχέση με το ξύλο, ήρθε και η μουσική. Ξεκίνησε μαθήματα κλασικής κιθάρας, την οποία σπούδασε για δώδεκα χρόνια, ενώ εργάστηκε και ως καθηγητής σε ωδεία. Η καθοριστική στιγμή, όπως περιγράφει, ήρθε όταν αποφάσισε να ανοίξει μια παλιά κιθάρα για να δει πώς είναι κατασκευασμένη στο εσωτερικό της. «Βρήκα κάποια σχέδια από κλασικές κιθάρες, επισκέφθηκα έναν παλιό οργανοποιό που μου είπε μερικά πράγματα και έτσι ξεκίνησα την πρώτη μου κιθάρα», θυμάται. Από εκείνη την πρώτη απόπειρα μέχρι σήμερα, η αναζήτηση του ήχου έγινε πολυετής πορεία τεχνικής, εμπειρίας και υπομονής.
Η δύσκολη τέχνη του ήχου
Η κατασκευή ενός χειροποίητου οργάνου δεν περιορίζεται στη συναρμολόγηση ξύλων. Ο οργανοποιός καλείται να «σμιλεύσει» τον ίδιο τον ήχο. Η διαδικασία ξεκινά από την επιλογή των κατάλληλων ξύλων. Για το καπάκι χρησιμοποιούνται κυρίως έλατο ή κέδρος, ενώ για την πλάτη και τα πλαϊνά κυριαρχεί ο παλίσσανδρος, ένα ξύλο με ιδιαίτερα ηχητικά χαρακτηριστικά.
Ακολουθεί η τοποθέτηση των εσωτερικών καμαριών, η κατασκευή του σκάφους, του μανικιού και η τελική συναρμολόγηση. Όμως, σύμφωνα με τον ίδιο, το πιο απαιτητικό κομμάτι δεν είναι η κατασκευή αλλά η ισορροπία του ήχου. «Για να μπορέσει ένας οργανοποιός να ελέγχει τα ηχοχρώματα, τα πρίμα, τα μπάσα και τις μεσαίες συχνότητες, χρειάζεται πολλά χρόνια εμπειρίας. Είναι κάτι που χτίζεται σταδιακά», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. Σε μια εποχή μαζικής παραγωγής, η χειροποίητη οργανοποιία παραμένει μια αργή και επίπονη διαδικασία, που απαιτεί επιμονή και διαρκή πειραματισμό.
Τα αναγεννησιακά όργανα και η σχεδόν άγνωστη ιστορία τους στην Ελλάδα
Η πιο ιδιαίτερη πτυχή της δουλειάς του Πέτρου Ζαράνη αφορά τα ιστορικά όργανα της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, ένα πεδίο σχεδόν ανεξερεύνητο στην Ελλάδα. Ο Αλέξανδρος Ζέρβας, μουσικός και καθηγητής που συνεργάζεται μαζί του εδώ και χρόνια, εξηγεί πως η ανάγκη για τέτοια όργανα γεννήθηκε μέσα από τη δυσκολία εύρεσής τους. «Στην Ελλάδα η πρόσβαση σε τέτοια όργανα δεν ήταν εύκολη. Ήξερα όμως ότι ο Πέτρος είχε το ταλέντο να κατασκευάζει ιδιαίτερα όργανα και έτσι ξεκινήσαμε να πειραματιζόμαστε», αναφέρει. Το αποτέλεσμα, όπως λέει, ξεπέρασε κάθε προσδοκία. «Ο ήχος ήταν σαν να είχα αγοράσει όργανο από έναν μεγάλο κατασκευαστή του εξωτερικού».
Η θεόρβη: ένα σπάνιο όργανο του Μπαρόκ
Ανάμεσα στις πιο απαιτητικές κατασκευές βρίσκεται η θεόρβη, ένα επιβλητικό έγχορδο όργανο της εποχής του Μπαρόκ με μακρύ μανίκι και βαθύ ηχόχρωμα. Η θεόρβη χρησιμοποιούνταν κυρίως για τη συνοδεία ορχηστρών και όπερας τον 17ο αιώνα, ιδιαίτερα όταν δεν ήταν εφικτή η μεταφορά του τσέμπαλου. Το μεγάλο μήκος των χορδών της δημιουργεί πλούσια μπάσα, ενώ το ιδιαίτερο κούρδισμά της θεωρείται από τα πιο παράξενα στην οικογένεια των εγχόρδων. Σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Ζέρβα, η κατασκευή της απαιτεί εξαιρετική τεχνική δεξιοτεχνία. «Το σχήμα της είναι πολύ δύσκολο στην κατασκευή. Οι περισσότεροι χρησιμοποιούν κομμάτια ξύλου που ενώνονται. Ο Πέτρος το έχει διαμορφώσει στο χέρι», σημειώνει. Όπως υποστηρίζει ο ίδιος, στην Ελλάδα δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου οργανοποιοί που να κατασκευάζουν τέτοια όργανα. «Ο Πέτρος είναι ο μοναδικός που έχει φτιάξει θεόρβη στην Ελλάδα», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Η αναβίωση της μπαρόκ μουσικής
Παρότι η Ελλάδα δεν διαθέτει ισχυρή παράδοση στη διδασκαλία αναγεννησιακών και μπαρόκ οργάνων, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ένα μικρό αλλά σταθερό ενδιαφέρον από νέους μουσικούς. Σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Ζέρβα, λίγα μόνο ωδεία προσφέρουν σχετική εκπαίδευση, ενώ οι μουσικοί που ασχολούνται επαγγελματικά με αυτά τα όργανα παραμένουν ελάχιστοι. Ωστόσο, η διεθνής τάση για «ιστορικά τεκμηριωμένη ερμηνεία» της παλιάς μουσικής έχει αρχίσει να επηρεάζει και την Ελλάδα. Όλο και περισσότεροι μουσικοί αναζητούν αυθεντικούς ήχους και στρέφονται σε όργανα εποχής. Η μπαρόκ κιθάρα, η βιχουέλα και το αναγεννησιακό λαούτο διαφέρουν σημαντικά από τα σύγχρονα όργανα, τόσο στον τρόπο παιξίματος όσο και στον ήχο τους. Οι χορδές, τα κουρδίσματα και οι τεχνικές εκτέλεσης δημιουργούν ένα τελείως διαφορετικό ηχητικό περιβάλλον. «Για να αποκτήσεις αυθεντικό ήχο, πρέπει να αλλάξεις και τεχνική. Αυτά τα όργανα παίζονται χωρίς νύχια», εξηγεί ο μουσικός.
Μια τέχνη που επιμένει να επιβιώνει
Η οργανοποιία παραμένει ένα δύσκολο επάγγελμα στην Ελλάδα, ιδιαίτερα όταν αφορά τόσο εξειδικευμένες κατασκευές. Οι περισσότερες παραγγελίες αφορούν λαϊκά και παραδοσιακά όργανα, ενώ τα αναγεννησιακά όργανα αποτελούν σπάνιες και απαιτητικές δουλειές, περισσότερο συνδεδεμένες με προσωπική αναζήτηση και αγάπη για τη μουσική ιστορία. Παρόλα αυτά, στο εργαστήριο του Πέτρου Ζαράνη συνεχίζουν να γεννιούνται όργανα που μεταφέρουν ήχους αιώνων στο σήμερα. Ανάμεσα σε μυρωδιές ξύλου, χειροποίητες λεπτομέρειες και χορδές που δονούνται, η Αναγέννηση και το Μπαρόκ αποκτούν ξανά ζωή — όχι σε κάποιο μεγάλο ευρωπαϊκό εργαστήριο, αλλά σε μια γειτονιά της Αττικής, από τα χέρια ενός ανθρώπου που εξακολουθεί να κατασκευάζει τον ήχο με τον πιο παλιό τρόπο: στο χέρι.
Πηγή: ΑΠΕ – ΜΠΕ.
