Γράφει η Έλενα Ντάκουλα *
Η Σίφνος έχει ιδιαίτερη θέση ανάμεσα στα κυκλαδίτικα νησιά. Δεν είναι μόνο ένας τόπος με μακραίωνη ιστορία, ξεχωριστή αρχιτεκτονική και έντονη πολιτιστική παράδοση. Είναι και ένας τόπος που, σε σχέση με το μέγεθός του, ανέδειξε αξιοσημείωτο αριθμό ανθρώπων των γραμμάτων και της πνευματικής ζωής. Για τη μεγάλη αυτή παράδοση, η Σίφνος αποκαλούνταν «πνευματικός ομφαλός των Κυκλάδων».
Ανάμεσα σ’ αυτούς είναι ο Αριστομένης Ι. Προβελέγγιος (1850-1936). Ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, μεταφραστής, λόγιος και ακαδημαϊκός, με σπουδές στην Ελλάδα και τη Γερμανία και με έντονη παρουσία στην πνευματική ζωή της Αθήνας, ο Προβελέγγιος υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα. Παρά τον ευρωπαϊκό ορίζοντα που απέκτησε μέσα από τις σπουδές και τη δράση του, δεν έπαψε ποτέ να είναι βαθιά δεμένος με τον τόπο της καταγωγής του.
Αριστομένης Ι. Προβελέγγιος: Από τα Εξάμπελα της Σίφνου στην Ευρώπη
Γεννήθηκε στα Εξάμπελα της Σίφνου το 1850, σε μια παλιά, σημαντική και εύπορη οικογένεια του νησιού. Ήταν ένα από τα εφτά της παιδιά. Οι Προβελέγγιοι, με καταγωγή από τη Φλωρεντία, εγκαταστάθηκαν στη Σίφνο γύρω στο 1670, στο Κάστρο, την τότε πρωτεύουσα. Η οικογένεια είχε έντονη παρουσία στην πολιτική και πνευματική ζωή της Ελλάδας. Από την πλευρά της μητέρας του, Αικατερίνης, ο Προβελέγγιος συνδεόταν επίσης με σημαντικές μορφές της εποχής: η μητέρα του ήταν εγγονή του ζωγράφου Ιωάννη Μαρούλη και κόρη του Νικολάου Χρυσόγελου, διδασκάλου του Γένους, αγωνιστή και πολιτικού. Θείος του ήταν ο Κωνσταντίνος Προβελέγγιος, νομομαθής, βουλευτής και υπουργός Δικαιοσύνης επί Όθωνα. Μεγάλωσε έτσι σε ένα περιβάλλον όπου η παιδεία, η δημόσια δράση και η πολιτική είχαν ιδιαίτερη θέση.
Το αρχοντικό των Προβελέγγιων
Από τα πρώτα του χρόνια έδειξε την κλίση του προς την τέχνη. Η μουσική τον γοήτευε ιδιαίτερα και για ένα διάστημα βρέθηκε ανάμεσα σε δύο μεγάλες αγάπες: τη μουσική και την ποίηση. Τελικά επικράτησε η δεύτερη. Άρχισε να γράφει από νεαρή ηλικία και σύντομα η ποίηση έγινε ο βασικός δρόμος της ζωής του.
Μετά την ολοκλήρωση των γυμνασιακών του σπουδών, φοίτησε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η συνέχεια τον οδήγησε στη Γερμανία. Εκεί παρέμεινε περίπου πέντε χρόνια και σπούδασε φιλολογία, φιλοσοφία και αρχαιολογία στα Πανεπιστήμια του Μονάχου, της Λειψίας, του Βίρτσμπουργκ και της Ιένας, όπου απέκτησε και το διδακτορικό του.
Η Γερμανία υπήρξε σημαντικός σταθμός στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. Ήρθε σε επαφή με την ευρωπαϊκή πνευματική ζωή, γνώρισε Έλληνες και ξένους ανθρώπους των γραμμάτων και ανέπτυξε ιδιαίτερη αγάπη για το θέατρο.
Ταυτόχρονα όμως, η ζωή μακριά από την Ελλάδα ενίσχυσε τη νοσταλγία του για την πατρίδα και ιδιαίτερα για την αγαπημένη του Σίφνο. Όταν, ύστερα από χρόνια απουσίας, αντίκρισε από μακριά τα βουνά του νησιού, η συγκίνησή του αποτυπώθηκε σε ένα από τα ωραιότερα ποιήματά του, την «Επιστροφή».
Το αρχοντικό των Προβελέγγιων
Με την εγκατάστασή του στην Ελλάδα, το 1881, ακολούθησε τον δρόμο των γραμμάτων. Το 1891 και το 1892 διορίστηκε γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ του προτάθηκε και η έδρα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Την τιμητική αυτή πρόταση, όμως, την αρνήθηκε, καθώς προτιμούσε να αφοσιωθεί απερίσπαστος στο προσωπικό του έργο.
Για ένα διάστημα ασχολήθηκε και με την πολιτική, ακολουθώντας ίσως και την οικογενειακή παράδοση. Το 1899 έθεσε υποψηφιότητα για τη βουλευτική έδρα των Κυκλάδων και το 1900 εξελέγη βουλευτής. Η διαδρομή, όμως, στον πολιτικό στίβο υπήρξε σύντομη και το 1905 αποχώρησε, καθώς τελικά δεν τον κέρδισε η πολιτική. Η λογοτεχνία και η πνευματική ζωή παρέμειναν ο χώρος στον οποίο θα άφηνε το ουσιαστικότερο αποτύπωμά του.
Το κελί του Προβελέγγιου στο Μοναστήρι της Χρυσοπηγής
Η οικογένεια που δημιούργησε
Σημαντικό κεφάλαιο στη ζωή του υπήρξε και η οικογένεια που δημιούργησε μετά τον γάμο του με την Αγλαΐα Βλάχου, νεότερη αδελφή του ακαδημαϊκού και συγγραφέα Αγγέλου Βλάχου. Η Αγλαΐα ήταν κόρη του Σταύρου Βλάχου, προκρίτου των Αθηνών, αγωνιστή και υπουργού Παιδείας και Εκκλησιαστικών μετά την Επανάσταση του 1821.
Ο Αριστομένης και η Αγλαΐα απέκτησαν δύο κόρες, τη Σοφία και την Αικατερίνη, γνωστή ως Τίνα. Μετά τον πρόωρο θάνατο της Αγλαΐας, την ανατροφή των δύο κοριτσιών ανέλαβαν οι θείοι και ανάδοχοί τους, Μανουήλ και Βασιλική Αντωνιάδη, ένα πλούσιο ζευγάρι, προερχόμενο από την Αίγυπτο, που δεν είχε δικά του παιδιά.
Η Σοφία παντρεύτηκε τον Αθανάσιο Σουλιώτη, ενώ η Τίνα τον Γεώργιο Πετρόπουλο. Και οι δύο γαμπροί του ποιητή υπήρξαν αξιόλογες προσωπικότητες με πλούσια εθνική δράση και τιμήθηκαν από την Πολιτεία με πολλά παράσημα και μετάλλια. Η Σοφία Σουλιώτη και η Τίνα Πετροπούλου εξελίχθηκαν σε ξεχωριστές φυσιογνωμίες, πνευματικούς ανθρώπους με ευρύτατο κύκλο ενδιαφερόντων. Η Σοφία δεν απέκτησε παιδιά, ενώ η Τίνα απέκτησε δύο γιους, τον Αριστομένη και τον Αλέξανδρο.
Ο ποιητής στην αυλή του σπιτιού του (Αύγουστος 1931). Από το βιβλίο «Αριστομένης Προβελέγγιος, ο τραγουδιστής του Αιγαίου» του Α. Πετρόπουλου.
Η Σίφνος ως μνήμη και ποίηση
Η Σίφνος δεν ήταν για τον Προβελέγγιο απλώς η γενέτειρά του. Ήταν η βασική πηγή της έμπνευσής του, εκεί όπου επέστρεφε όχι μόνο για να ζήσει, αλλά και για να γράψει. Οι εκκλησιές, τα ξωκκλήσια, οι παλιοί πύργοι, το φως και η θάλασσα έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της ποιητικής του ματιάς και πέρασαν βαθιά στο έργο του.
Η σχέση του με τη Σίφνο δεν περιορίστηκε στις ποιητικές περιγραφές της. Η ποίησή του πέρασε και στην καθημερινότητα των ανθρώπων του νησιού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Αέρι», το ποίημα για τον ναύτη που μπάρκαρε και αποχαιρετούσε την αγαπημένη του, που μελοποιήθηκε και παρέμεινε αγαπητό από γενιά σε γενιά:
«Παίρνει σιγά τ’ αγέρι
ένα φιλί ακόμα,
στον κόσμο ποιος το ξέρει
αν το γλυκό σου στόμα
θα το ξαναφιλήσω πια;
Γλυκειά μου αγάπη, έχε γεια!»
Περιέγραφε δε τη Σίφνο, τη «Νεράιδα του Αιγαίου», όπως την αποκαλούσε, με μια τρυφερότητα που φανερώνει πόσο βαθιά ήταν δεμένος μαζί της:
«Νησούλα μου με τα ιερά παληά σου μοναστήρια
με τα πολλά ξωκλήσια σου, που ολόγυρα σε ζώνουν.
Με τους αρχαίους πύργους σου, που μια φορά σ’ εφρούρουν
και τώρα μισοχάλαστοι και στοιχειωμένοι τώρα
στην ομορφιά σου δίνουνε γλυκειά μελαγχολία».
* Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα https://www.athensvoice.gr/ και αναδημοπσιεύεται με την συγκατάθεση της αρθρογράφου.
. Ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, μεταφραστής με σπουδές στην Ελλάδα και τη Γερμανία){kind=link}