Γράφει η Έλενα Ντάκουλα *
Στο πλαίσιο της νέας στρατηγικής διεθνούς εξωστρέφειας που παρουσίασε πρόσφατα το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών σε ειδική εκδήλωση στην Αθηναϊκή Λέσχη, οι Δελφοί φιλοδοξούν να επανασυσταθούν ως ένας σύγχρονος τόπος παγκόσμιου διαλόγου για τα μεγάλα ζητήματα της εποχής μας.
Μεταξύ των νέων πρωτοβουλιών που ανακοινώθηκαν περιλαμβάνονται η δημιουργία του Διεθνούς Πολιτιστικού Δικτύου/Forum Δελφών, με στόχο την ανάπτυξη πολιτιστικών συνεργασιών μεταξύ χωρών από την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο, καθώς και η ίδρυση της «Σύγχρονης Δελφικής Αμφικτυονίας: Διεθνούς Κοινότητας Φίλων της Δελφικής Ιδέας και του Ε.Π.Κε.Δ.», ενός διεθνούς δικτύου προσωπικοτήτων από τον χώρο της επιστήμης, του πολιτισμού και της δημόσιας ζωής που θα συμβάλει στην προώθηση της Δελφικής Ιδέας σε παγκόσμιο επίπεδο.
Με θέμα «The Future of Humanity», οι 4οι Δελφικοί Διάλογοι, που διοργανώνει το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών στις 3 και 4 Ιουλίου 2026, αποτελούν το προανάκρουσμα του νέου διεθνούς θεσμού Delphic Oracle Project: The Future of Humanity, ο οποίος φιλοδοξεί να καταστήσει τους Δελφούς σημείο αναφοράς για τον παγκόσμιο επιστημονικό και φιλοσοφικό διάλογο γύρω από τις εξελίξεις που θα διαμορφώσουν το μέλλον της ανθρωπότητας. Πρωτοπόροι ερευνητές από τα πεδία της τεχνητής νοημοσύνης, της αστροφυσικής, της ιατρικής και των κοινωνικών επιστημών θα συναντηθούν στον ιστορικό χώρο του αρχαίου μαντείου για να συζητήσουν τα μεγάλα ερωτήματα του αύριο.
Με αφορμή τη συμμετοχή της στους Δελφικούς Διαλόγους και την ομιλία της με τίτλο «The Case for Regulation when Machines are the New Oracles» (μτφ. «Η ανάγκη ρύθμισης όταν οι μηχανές γίνονται τα νέα μαντεία»), η καθηγήτρια της Νομικής Σχολής του Harvard Ofrit Liviatan μιλά για τη σχέση δικαίου και δημοκρατίας, τους κινδύνους και τις προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και για το γιατί θεωρεί ότι οι σύγχρονες «μηχανές-μαντεία» χρειάζονται επειγόντως κανόνες και δημόσια λογοδοσία.
Η Ofrit Liviatan μιλά στην ATHENS VOICE
Ξεκινήσατε την επαγγελματική σας πορεία ως δικηγόρος στο Ισραήλ και σήμερα διδάσκετε στο Harvard. Κοιτάζοντας πίσω, υπήρξε κάποια συγκεκριμένη στιγμή που άλλαξε την πορεία της ζωής σας και σας οδήγησε από τη δικηγορική πρακτική στην ακαδημαϊκή έρευνα;
Η νομική επιστήμη οφείλει ένα χρέος ευγνωμοσύνης στο Μαντείο των Δελφών: όταν, στην «Απολογία», διακήρυξε προς τον Χαιρεφώντα ότι κανείς άνθρωπος δεν ήταν σοφότερος από τον Σωκράτη, έθεσε τις βάσεις για τη Σωκρατική Μέθοδο, η οποία χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα στη νομική πρακτική, ενθαρρύνοντας τη συνεχή υποβολή ερωτημάτων, την εξέταση των αρχικών παραδοχών και την αναζήτηση της καλύτερης συλλογιστικής.
Η δική μου διαδρομή στον χώρο του δικαίου ξεκίνησε ως ιδεαλίστρια δικηγόρος, πεπεισμένη ότι δίκαιο και δικαιοσύνη είναι αδιαχώριστα. Ωστόσο, όσο εργαζόμουν ως μάχιμη δικηγόρος, ερχόμουν ολοένα και συχνότερα αντιμέτωπη με τα όρια του νόμου ως προς την απονομή της δικαιοσύνης και άρχισα να αναρωτιέμαι για το χάσμα ανάμεσα σε όσα ο νόμος διακηρύσσει και σε όσα τελικά επιτυγχάνει στην πράξη. Η κοινωνικονομική έρευνα που διεξάγω σήμερα στον ακαδημαϊκό χώρο μού δίνει τη δυνατότητα να θέτω τα ερωτήματα που με συναρπάζουν γύρω από αυτό ακριβώς το χάσμα ανάμεσα στην «ρητορική» και την «πρακτική» του δικαίου.
Η έρευνά σας αφορά ζητήματα όπως η θρησκευτική ελευθερία, οι αμβλώσεις, οι κοινωνικές συγκρούσεις, η δημοκρατία και, πιο πρόσφατα, η τεχνητή νοημοσύνη. Τι είναι αυτό που σας οδηγεί κάθε φορά σε ένα νέο πεδίο έρευνας και ποιο είναι το νήμα που συνδέει όλα αυτά τα διαφορετικά ενδιαφέροντα;
Μ’ ενδιαφέρει η τομή ανάμεσα στο δίκαιο και την πολιτική και μελετώ ζητήματα που σχετίζονται με την εθνοπολιτισμική πολυμορφία, προκειμένου να κατανοήσω πώς αυτή επηρεάζει τους νόμους μας και, αντιστρόφως, πώς οι νόμοι επηρεάζουν τις ίδιες τις εθνοπολιτισμικές κοινότητες.
Οι άνθρωποι έχουν διαφορετικές αξίες και ανήκουν σε διαφορετικούς πολιτισμούς, γεγονός που δυσκολεύει την ειρηνική συνύπαρξή τους. Ο ρόλος του δικαίου είναι να οργανώσει αυτή τη συνύπαρξη παρά τις διαφορές μας. Η Ελλάδα μάς κληροδότησε την ιδεατή εικόνα του δικαίου μέσα από τα τρία σύμβολα της Λαίδης Θέμιδος: η ζυγαριά συμβολίζει την προσπάθεια του δικαίου να εξισορροπήσει τις συχνά αντικρουόμενες αξίες και οπτικές μας, το ξίφος εκφράζει την εξουσία επιβολής του νόμου, ενώ το μαντήλι στα μάτια της, παραπέμπει στην ουδετερότητα του δικαίου.
Στην πραγματικότητα, όμως, οι νόμοι μας δεν είναι ουδέτεροι. Αποτελούν προϊόν κοινωνικών συγκρούσεων, σχέσεων ισχύος, πολιτικών επιλογών, πολιτισμικών επιρροών, οικονομικών συμφερόντων και πολλών ακόμη παραγόντων. Αν έπρεπε, λοιπόν, να συνοψίσω τον στόχο της έρευνάς μου, θα έλεγα ότι επιδιώκω να σηκώσω το μαντήλι από τα μάτια της Θέμιδος και να αποκρυπτογραφήσω τον κόσμο που κρύβεται πίσω από τους τυπικούς κανόνες δικαίου, διερευνώντας γιατί οι νόμοι έχουν τη μορφή που έχουν και ποια είναι η κοινωνική λειτουργία που επιτελούν.
Μεγάλο μέρος της έρευνάς σας επικεντρώνεται στις συγκρούσεις. Πιστεύετε ότι το δίκαιο μπορεί πραγματικά να συμβάλει στην ειρήνη ή υπάρχουν περιπτώσεις όπου τα όριά του γίνονται εμφανή;
Για έναν ερευνητή του πεδίου «δίκαιο και κοινωνία», όπως εγώ, τα όρια του δικαίου είναι εμφανή παντού. Το ίδιο, όμως, ισχύει και για τις δυνατότητες που αυτό προσφέρει. Το δίκαιο είναι ένας κοινωνικός θεσμός που αντανακλά και διαμορφώνει τις κοινωνικές δυνάμεις και τις σχέσεις εξουσίας.
Υπάρχουν πολλά παραδείγματα όπου το δίκαιο συνέβαλε στην επίλυση συγκρούσεων. Σκεφθείτε αντιμαχόμενες πλευρές που επιλέγουν να προσφύγουν στα δικαστήρια, αντί να πάρουν τον νόμο στα χέρια τους, τους θεσμούς ελέγχου και ισορροπιών στις δημοκρατίες που διευκολύνουν τον πολιτικό συμβιβασμό ή τις διεθνείς συνθήκες που τερματίζουν πολέμους μεταξύ αντιπάλων κρατών, όπως συνέβη με την Ειρήνη της Βεστφαλίας.
Εξίσου συχνά, όμως, συναντάμε και την αντίθετη όψη: περιπτώσεις όπου οι ίδιοι οι νόμοι προκάλεσαν πολέμους ή κοινωνικές συγκρούσεις, όπως η Αμερικανική Επανάσταση, που ξεκίνησε λόγω φορολογικών διαφορών ή οι νόμοι του Απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική που τροφοδότησαν δεκαετίες αντίστασης και κοινωνικών αναταραχών στη Νότια Αφρική.
Έχετε μελετήσει εκτενώς την ειρηνευτική διαδικασία στη Βόρεια Ιρλανδία. Ποιο θεωρείτε ότι είναι το σημαντικότερο μάθημα που μπορούν να αντλήσουν σήμερα άλλες βαθιά διχασμένες κοινωνίες από αυτή την εμπειρία;
Η Βόρεια Ιρλανδία υπήρξε για μένα ένα μοναδικό μάθημα σχετικά με την βιωμένη εμπειρία της σύγκρουσης και της ειρήνης. Με δίδαξε πόσο βαθιά τραυματισμένες συναισθηματικά και πόσο διαποτισμένες από δυσπιστία είναι οι διχασμένες κοινωνίες. Μου έδειξε πόσο δύσκολο είναι να αναγνωρίσει κανείς τον πόνο του αντιπάλου και γιατί η αναζήτηση κοινά αποδεκτών λύσεων αποτελεί τόσο μεγάλη πρόκληση.
Πάνω απ’ όλα, όμως, με δίδαξε τη δύναμη της πολιτικής φαντασίας και την ικανότητα των κοινωνιών να ανατρέπουν το υφιστάμενο καθεστώς πραγμάτων. Όταν διδάσκω στους φοιτητές μου την περίπτωση της Βόρειας Ιρλανδίας, μού αρέσει να επικαλούμαι τη ρήση του Ηράκλειτου του Εφέσιου ότι «τα πάντα ρει», ή όπως αποδίδεται συχνά στα αγγλικά, «τίποτα δεν είναι μόνιμο παρά μόνο η αλλαγή». Η συγκεκριμένη περίπτωση αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας συνειδητής επιλογής να τερματιστεί μια καταστροφική σύγκρουση μέσα από τον επαναπροσδιορισμό μιας νέας, ενδιάμεσης οδού.
Καθώς οι εντάσεις αυξάνονται σε πολλές περιοχές του κόσμου και η πόλωση εντείνεται σε αρκετές δημοκρατίες, πιστεύετε ότι οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν γίνει καλύτερες ή χειρότερες στη διαχείριση των διαφορών τους; Σας ανησυχούν περισσότερο οι αυξανόμενοι διχασμοί ή η φθίνουσα εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς;
Είναι δύσκολο να μη νιώθει κανείς ανησυχία για την παρούσα κατάσταση σε πολλά μέρη του κόσμου. Ωστόσο, αντλώ αισιοδοξία από το γεγονός ότι η ιστορία έχει γνωρίσει ακόμη πιο σκοτεινές περιόδους.
* Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα https://www.athensvoice.gr/ και αναδημοπσιεύεται με την συγκατάθεση της αρθρογράφου.
