Της Σοφίας Παπαδοπούλου *
Κάποιες ιστορίες ξεκινούν με έναν αποχωρισμό και συνεχίζονται για μια ολόκληρη ζωή με μια αναζήτηση. Μια μητέρα που δεν έπαψε ποτέ να αναρωτιέται πού βρίσκεται το παιδί της. Ένα παιδί που μεγάλωσε στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, χωρίς να γνωρίζει ολόκληρη την αλήθεια για την καταγωγή του. Μια οικογένεια που έμαθε να ζει με ένα κενό και άνθρωποι που, ακόμη και σήμερα, προσπαθούν να ανασυνθέσουν τα κομμάτια της προσωπικής τους ιστορίας.
Εξήντα άνθρωποι που γεννήθηκαν στην Ελλάδα και υιοθετήθηκαν από αμερικανικές οικογένειες κάποιες δεκαετίες πριν έχουν καταφέρει πλέον να ανακτήσουν την ελληνική τους ιθαγένεια. Περίπου 500 ακόμη υιοθετημένοι Έλληνες στις ΗΠΑ, οι οποίοι γεννήθηκαν την περίοδο 1950-1975, επιθυμούν να αποκτήσουν ξανά την ιθαγένεια της χώρας καταγωγής τους, ενώ αρκετοί περιμένουν να ολοκληρωθεί η διαδικασία. Τα στοιχεία αυτά δίνει, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η καθηγήτρια Gonda Van Steen, αποτυπώνοντας για πρώτη φορά με τόσο σαφή τρόπο την πρόοδο μιας διεκδίκησης που κράτησε χρόνια και πλέον έχει αρχίσει να φέρνει απτά αποτελέσματα.
Πίσω από τους αριθμούς βρίσκεται μια από τις λιγότερο γνωστές και πιο οδυνηρές σελίδες της μεταπολεμικής ελληνικής ιστορίας. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, περίπου 4.000 Ελληνόπουλα υιοθετήθηκαν από οικογένειες στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ περίπου 600 κατέληξαν στην Ολλανδία και άλλα 50 στη Σουηδία. Στη σκιά της φτώχειας, των συνεπειών του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου, αναπτύχθηκε ένα εκτεταμένο δίκτυο διακρατικών υιοθεσιών, το οποίο σε αρκετές περιπτώσεις λειτούργησε μέσα από αδιαφανείς διαδικασίες, ελλιπή εποπτεία και σοβαρές παρατυπίες.
Παιδιά χαρακτηρίστηκαν ορφανά ακόμη κι όταν είχαν εν ζωή γονείς, ενώ μητέρες βρέθηκαν αντιμέτωπες με οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις που επηρέασαν καθοριστικά τις αποφάσεις τους. Δεν ήταν όλες οι υιοθεσίες παράνομες, ωστόσο πολλές οικογενειακές ιστορίες σημαδεύτηκαν από ελλιπή ενημέρωση, αμφισβητήσιμες πρακτικές και την απουσία ουσιαστικών στοιχείων για την προέλευση των παιδιών.
Για δεκαετίες, αυτή η ιστορία παρέμενε σε μεγάλο βαθμό έξω από τη δημόσια συζήτηση. Πολλά από τα παιδιά που μεγάλωσαν στις ΗΠΑ δεν γνώριζαν τις πραγματικές συνθήκες της υιοθεσίας τους, ενώ οι βιολογικές τους οικογένειες συχνά δεν είχαν τη δυνατότητα να τα αναζητήσουν. Καθοριστικό ρόλο στην ανάδειξη αυτής της υπόθεσης διαδραμάτισε η καθηγήτρια Gonda Van Steen, κάτοχος της Έδρας Κοραή Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Φιλολογίας στο King’s College London, μέσα από το ερευνητικό της έργο και το βιβλίο της «Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα: Υιοθεσίες στην Αμερική του Ψυχρού Πολέμου» (εκδ. Ποταμός). Η έρευνά της έδωσε ιστορική τεκμηρίωση σε διάσπαρτες προσωπικές ιστορίες, έφερε στο φως άγνωστες πτυχές των διακρατικών υιοθεσιών και συνέβαλε ώστε ένα ζήτημα που για χρόνια παρέμενε στη σιωπή να μετατραπεί σε συλλογικό αίτημα για αναγνώριση και αποκατάσταση.
Η Van Steen έχει αφιερώσει περισσότερα από 14 χρόνια στην έρευνα αυτής της λιγότερο γνωστής πλευράς της ελληνικής ιστορίας. Μέσα από τις μαρτυρίες των υιοθετημένων, την πρόσβαση σε αρχειακό υλικό και τη δράση της πρωτοβουλίας «Νόστος», έχει συμβάλλει ώστε οι προσωπικές αυτές ιστορίες να αποκτήσουν δημόσια φωνή και να μετατραπούν σε μια οργανωμένη διεκδίκηση: την αποκατάσταση της ελληνικής ιθαγένειας για ανθρώπους που γεννήθηκαν στην Ελλάδα, αλλά μεγάλωσαν μακριά της.
Η ίδια, μαζί με τη Mary Cardaras, η οποία έχει βιώσει προσωπικά την εμπειρία της υιοθεσίας, συναντήθηκαν με τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη τον Σεπτέμβριο του 2024. Στη συνάντηση συμμετείχαν επίσης ο υπουργός Εσωτερικών Θοδωρής Λιβάνιος και ο βασικός στόχος ήταν να αρθούν τα γραφειοκρατικά εμπόδια που εμπόδιζαν τους υιοθετημένους να ανακτήσουν την ελληνική ιθαγένεια που είχαν από τη γέννησή τους. Ο πρωθυπουργός αντιμετώπισε θετικά το αίτημα και περίπου έξι μήνες αργότερα, τον Απρίλιο του 2025, εκδόθηκε η υπουργική απόφαση που καθόρισε τη διαδικασία για την εγγραφή, τη διόρθωση ή τη μεταβολή στοιχείων στα δημοτολόγια ανθρώπων που υιοθετήθηκαν στο εξωτερικό έως το 1976. Η απόφαση άνοιξε τον δρόμο για την ανάκτηση της ελληνικής ιθαγένειας και αποτέλεσε σημαντικό βήμα για την αναγνώριση των δικαιωμάτων αυτών των ανθρώπων, τονίζει η Van Steen.
Ωστόσο, η διαδρομή δεν είναι απλή. Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα είναι η έλλειψη ή η ανακρίβεια των απαραίτητων εγγράφων, με κυριότερο το πιστοποιητικό γέννησης. Για αρκετούς υιοθετημένους, η αναζήτηση ενός εγγράφου μπορεί να σημαίνει την αναζήτηση ενός κομματιού της ίδιας τους της ταυτότητας. Η Van Steen έχει επισημάνει, μάλιστα, την ανάγκη να ανοίξουν τα αρχεία των ιδρυμάτων που φιλοξένησαν τα παιδιά πριν από την υιοθεσία τους. Μέχρι σήμερα, μόνο τρία από τα ιδρύματα αυτά παρέχουν πρόσβαση στους σχετικούς φακέλους.
Για τη Van Steen, η επιστροφή στην ελληνική ιθαγένεια δεν είναι απλώς μια διοικητική πράξη. Έχει, όπως τονίζει, βαθιά συμβολική σημασία: είναι η αναγνώριση ενός δεσμού με τη χώρα από την οποία ξεκίνησε η ζωή αυτών των ανθρώπων. Είναι ένας τρόπος να κλείσει ένας κύκλος που έμεινε ανοιχτός για δεκαετίες και να αποκατασταθεί μια σχέση που για πολλούς είχε διακοπεί χωρίς τη δική τους επιλογή, επισημαίνει. Η ιθαγένεια μπορεί επίσης, υπό τις προβλεπόμενες νόμιμες προϋποθέσεις, να αποτελέσει δεσμό και για τις επόμενες γενιές.
Η αναζήτηση, όμως, δεν αφορά μόνο τους υιοθετημένους. Αφορά και τις μητέρες που αποχωρίστηκαν τα παιδιά τους, συχνά χωρίς να γνωρίζουν τι απέγιναν, αλλά και τις οικογένειες που έμειναν πίσω με ερωτήματα τα οποία δεν απαντήθηκαν ποτέ. Η Van Steen αναφέρεται στην ανάγκη να ακουστούν και αυτές οι φωνές, με σεβασμό στην ιδιωτικότητα και χωρίς να ασκηθεί πίεση σε γυναίκες που μπορεί να μη θέλουν να μιλήσουν δημόσια. Κάθε ιστορία έχει τις δικές της ευαισθησίες και κάθε αναζήτηση χρειάζεται χρόνο.
Στην πορεία της δράσης της, όπως περιγράφει, η ίδια έχει δεχθεί πολλά μηνύματα από ανθρώπους στην Ελλάδα που προσπαθούν να εντοπίσουν συγγενείς ή να καταλάβουν τι συνέβη στις δικές τους οικογένειες. Μια τέτοια αναζήτηση αφορούσε μια γυναίκα που προσπαθούσε να βρει την οικογένεια η οποία έστελνε οικονομική βοήθεια στους δικούς της για χρόνια. Τελικά εντοπίστηκε ο γιος του ανθρώπου που είχε ξεκινήσει αυτή την προσφορά, ο οποίος όμως είχε στο μεταξύ φύγει από τη ζωή. Μια μικρή λεπτομέρεια σε ένα οικογενειακό αρχείο μπορεί να γίνει η αρχή για να ξανασυνδεθούν δύο ιστορίες που είχαν χωριστεί από τον χρόνο και την απόσταση.
Η Van Steen περιγράφει ακόμη ένα επαναλαμβανόμενο φαινόμενο: μετά από δημόσιες ομιλίες ή συζητήσεις, άνθρωποι την πλησιάζουν και αποκαλύπτουν ότι υπάρχει μια ανάλογη ιστορία στη δική τους οικογένεια. Κάποιοι γνώριζαν αποσπασματικά τι είχε συμβεί, άλλοι είχαν μεγαλώσει με σιωπές και μισές αλήθειες. Αυτή η διαπίστωση την οδηγεί να χαρακτηρίζει την υπόθεση «το μεγαλύτερο δημόσιο μυστικό». Γιατί, παρά τις χιλιάδες ιστορίες, το θέμα παρέμεινε για πολλά χρόνια έξω από τη δημόσια συζήτηση.
Για την ίδια, έχει σημασία η ενημέρωση να συνεχιστεί σταθερά, ώστε το ζήτημα να μη χαθεί ξανά από την επικαιρότητα. Η αποκατάσταση της ιθαγένειας είναι ένα σημαντικό βήμα, δεν απαντά όμως αυτομάτως σε όλα τα ερωτήματα ούτε ολοκληρώνει όλες τις αναζητήσεις. Οι 60 άνθρωποι που έχουν ήδη ανακτήσει την ελληνική τους ιθαγένεια αποτελούν μια σημαντική αρχή, αλλά οι περίπου 500 που εξακολουθούν να διεκδικούν αυτό το δικαίωμα δείχνουν πόσο δρόμο έχουμε ακόμη μπροστά μας.
Από το βιβλίο και την ιστορική έρευνα στη θεατρική σκηνή
Η προσπάθεια να ακουστούν οι ιστορίες των υιοθετημένων και των οικογενειών τους βρίσκει μια ακόμη μορφή έκφρασης μέσα από τη θεατρική παράσταση-ντοκουμέντο «Για Τρία Ψυγεία και Ένα Πλυντήριο», η οποία έρχεται στην Αθήνα, στο Ολύμπια Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας», από τις 6 Νοεμβρίου 2026, για επτά παραστάσεις.
Πρόκειται για μια παραγωγή που βασίζεται στην 14ετή, εν εξελίξει ακαδημαϊκή έρευνα της Gonda Van Steen και φωτίζει την ιστορία των περισσότερων από 4.000 Ελληνόπουλων που δόθηκαν για υιοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ολλανδία κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Μέσα από πραγματικές μαρτυρίες, αρχειακές πηγές και ιστορικά τεκμήρια, η παράσταση επιχειρεί να μεταφέρει στη σκηνή όχι μόνο τα γεγονότα, αλλά κυρίως τις ανθρώπινες διαστάσεις μιας υπόθεσης που εξακολουθεί να εξελίσσεται.
Τη σκηνοθεσία και τη σκηνογραφία υπογράφει η Κυριακή Μήτσου, η οποία συμμετέχει και ερμηνευτικά. Στο καστ συναντάμε γνωστούς ηθοποιούς, όπως η Έλλη Τρίγγου, ο Γιάννης Κουκουράκης και ο Ιωάννης Αθανασόπουλος, μαζί με τη Νεφέλη Παπαδερού, την Ειρήνη Λαμπράκη, τη Δέσποινα Λάβδα, καθώς και τους Vic Holt και Nick Morrison Baker. Ιδιαίτερη σημασία έχει η παρουσία της ίδιας της καθηγήτριας Gonda Van Steen, της ερευνήτριας πίσω από την ιστορική τεκμηρίωση του έργου, αλλά και ανθρώπων που υπήρξαν οι ίδιοι υιοθετημένα παιδιά αυτής της ιστορίας. Έτσι, η θεατρική αφήγηση συναντά την προσωπική μαρτυρία και αποκτά μια επιπλέον διάσταση αυθεντικότητας και συγκίνησης.
Στην παράσταση συμμετέχουν επίσης, μέσα από κινηματογραφικές προβολές, οι Γιάννης Νταλιάνης, Υβόννη Μαλτέζου, Σπύρος Μπιμπίλας, Ρομίνα Σπυράκη και Ρενάτα Σωφρονά, ενώ ειδικές εμφανίσεις πραγματοποιούν η Mary Cardaras, η Στεφανία Πάζολες και η Χρυσούλα Σκύρλα. Ξεχωριστή θέση έχουν και τα παιδιά, καθώς και η Χορωδία των Φωνών της Κοινότητας Υιοθεσίας, ενισχύοντας τη συλλογική διάσταση της παράστασης.
Η πολυγλωσσική προσέγγιση, με την παράσταση να παρουσιάζεται στα ελληνικά, τα αγγλικά και τα ολλανδικά, αναδεικνύει τον διεθνή χαρακτήρα μιας ιστορίας που ξεκίνησε στην Ελλάδα, αλλά διαμόρφωσε ζωές και οικογενειακές διαδρομές σε διαφορετικές χώρες. Παράλληλα, η μουσική, οι κινηματογραφικές προβολές και οι μαρτυρίες συνθέτουν ένα πολυεπίπεδο θεατρικό έργο, το οποίο δεν περιορίζεται στην αναπαράσταση του παρελθόντος, αλλά επιχειρεί να συνδέσει την ιστορική μνήμη με τα ανοιχτά ερωτήματα του παρόντος.
Η παράσταση έχει και μια σαφή ακτιβιστική διάσταση: επιδιώκει να δώσει χώρο σε ανθρώπους που για χρόνια δεν είχαν τη δυνατότητα να μιλήσουν, να ακουστούν οι φωνές των υιοθετημένων αλλά και των βιολογικών μητέρων και να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από την ταυτότητα, τη συλλογική μνήμη, το τραύμα, την κοινωνική αδικία και την εκμετάλλευση των γυναικών και των οικονομικά ευάλωτων ανθρώπων.
Η παραγωγή, που έχει ήδη παρουσιαστεί στο Λονδίνο αποσπώντας εξαιρετικές κριτικές, φιλοδοξεί να μεταφέρει στο ελληνικό κοινό μια ιστορία που για πολλά χρόνια παρέμενε στο περιθώριο της δημόσιας μνήμης. Και ίσως η μεγαλύτερη αξία της να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στο ότι μετατρέπει τα ιστορικά τεκμήρια και τις προσωπικές μαρτυρίες σε μια ζωντανή συνάντηση με το παρελθόν, δίνοντας φωνή σε όσους εξακολουθούν να αναζητούν τις ρίζες τους.
Η παράσταση «Για Τρία Ψυγεία και Ένα Πλυντήριο» κάνει πρεμιέρα στις 6 Νοεμβρίου 2026 στο Ολύμπια Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας» (Ακαδημίας 59, Αθήνα) και θα παρουσιαστεί για επτά παραστάσεις. Η προπώληση των εισιτηρίων γίνεται μέσω της Ticketplus, ενώ υπάρχει και δυνατότητα τηλεφωνικής κράτησης στο 210 8817072.
Πηγή: ΑΠΕ – ΜΠΕ.
