Του Νίκου Αλεξίου*
Ευχαριστώ τον Μανώλη Βεληβασάκη για την απάντησή του στις «Αναμνήσεις» σε όσα γράψαμε, ο Γιώργος Αναγνώστου κι εγώ, με αφορμή το μνημείο της Λάρισας. Ο δημόσιος διάλογος στην διασπορά και ειδικά για την διασπορά είναι σπάνιος, και ένα κείμενο που επιχειρηματολογεί αντί να αφορίζει είναι ευπρόσδεκτο. Συμφωνούμε σε περισσότερα από όσα φαίνεται: η διασπορά δεν είναι ομοιογενής, οι μετανάστες υπήρξαν πρωταγωνιστές και όχι απλώς νοσταλγοί, και η επιστημονική γνώση οφείλει να συναντηθεί με τη βιωματική εμπειρία.
Η διαφωνία μας εστιάζεται σε ένα κεντρικό ερώτημα, το οποίο το κείμενό του δεν απαντά: ποιος δικαιούται να αναπαραστήσει τη διασπορά, και με ποια διαδικασία;
Ένα μνημείο δεν είναι σύγγραμμα, αλλά είναι δημόσια δήλωση
Ο κ. Βεληβασάκης γράφει ότι «ένα μνημείο δεν είναι πανεπιστημιακό σύγγραμμα» και ότι η αδυναμία του να χωρέσει ολόκληρη την ιστορία της μετανάστευσης δεν του αφαιρεί αξία. Συμφωνώ. Η κριτική μας όμως δεν αφορούσε την πληρότητα του έργου. Αφορούσε το τι λέει και ποιος αποφάσισε τι θα πει.
Ένα μνημείο είναι συμπυκνωμένη ιστοριογραφία. Τοποθετείται σε δημόσιο χώρο, διαρκεί δεκαετίες και το βλέπουν καθημερινά άνθρωποι που δεν θα διαβάσουν ποτέ ένα βιβλίο για τη μετανάστευση.
Γι’ αυτό ακριβώς έχει μεγαλύτερη κοινωνική ισχύ από ένα σύγγραμμα. Ο σταυρός, η ελιά με τις ρίζες και τα πουλιά που επιστρέφουν δεν είναι ουδέτερα σχήματα· είναι ισχυρισμοί για το ποιοι ανήκουμε και πού. Όσο λιγότερα μπορεί να πει ένα μνημείο, τόσο πιο προσεκτικά πρέπει να επιλέγεται τι θα πει.
Οι οργανώσεις ως δημιουργοί κοινωνικής πραγματικότητας
Ο κ. Βεληβασάκης υποστηρίζει ότι οι ομογενειακές οργανώσεις δεν υπήρξαν μόνο θεματοφύλακες της μνήμης αλλά δημιουργοί κοινωνικής πραγματικότητας, και ότι η προσφορά τους δεν μπορεί να περιοριστεί στην «ιδεολογική αναπαραγωγή».
Η πρώτη θέση είναι σωστή. Η δεύτερη παρανοεί την κριτική.
Κανείς δεν αμφισβήτησε την προσφορά της ΑΧΕΠΑ, των τοπικών συλλόγων ή της Παγκρητικής Ένωσης. Ακριβώς επειδή οι οργανώσεις αυτές παρήγαγαν κοινωνική πραγματικότητα, αξίζουν να μελετηθούν και όχι να εξαιρεθούν από την ανάλυση.
Οι θεσμοί της κοινωνίας των πολιτών είναι ο χώρος όπου οικοδομείται η ηγεμονία: εκεί παράγεται η συναίνεση, εκεί ορίζεται τι θεωρείται αυτονόητο. Το να πούμε ότι μια οργάνωση έκανε σημαντικό έργο και ταυτόχρονα αναπαράγει μια συγκεκριμένη εικόνα του έθνους δεν είναι αντίφαση. Είναι κοινωνιολογία.
Το κεντρικό ζήτημα: η αντιπροσώπευση
Αν η ΑΧΕΠΑ επιθυμούσε να αφιερώσει ένα μνημείο, θα μπορούσε να αφιερώσει ένα μνημείο για την ΑΧΕΠΑ, δηλαδή για την ιστορία της, τα μέλη της, και το έργο της από το 1922. Αυτό θα ήταν απολύτως θεμιτό και κανείς δεν θα είχε λόγο να το αμφισβητήσει.
Το μνημείο της Λάρισας όμως δεν αφιερώθηκε στην ΑΧΕΠΑ. Αφιερώθηκε στον «απόδημο ελληνισμό», δηλαδή σε εκατομμύρια ανθρώπους, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν είναι μέλη της οργάνωσης.
Ποιος έδωσε αυτή την εντολή; Οι Ελληνοαμερικανοί εργάτες και οι απόγονοί τους, η ελληνοαμερικανική αριστερά, οι Ρωμανιώτες Εβραίοι, οι κοσμικοί και οι άθεοι, οι νέοι μετανάστες της κρίσης, η τρίτη, τέταρτη και πέμπτη γενιά που μιλά αγγλικά; κανείς δεν ρωτήθηκε.
Δεν προηγήθηκε διάλογος με τις κοινότητες, δεν κλήθηκε κανένας ακαδημαϊκός ή ερευνητικός φορέας της Αμερικής, δεν έγινε ανοιχτή πρόσκληση. Ένα μνημείο για τη διασπορά που δημιουργείται χωρίς διάλογο με τη διασπορά είναι πατερναλιστικό. Μιλά εκ μέρους των άλλων χωρίς να τους έχει ακούσει.
Αυτό είναι το νόημα της αυτο-αναπαράστασης για την οποία γράψαμε. Μια οργάνωση των μεσαίων και επιχειρηματικών στρωμάτων της ομογένειας μετατρέπει τη δική της αντίληψη για το έθνος σε επίσημη εικόνα ολόκληρης της διασποράς, χαραγμένη σε μάρμαρο.
Ο κ. Βεληβασάκης αναγνωρίζει ότι η συμμετοχή ακαδημαϊκών και ερευνητικών φορέων είναι «ουσιαστικό ζήτημα». Αν είναι ουσιαστικό, έπρεπε να είχε τεθεί πριν από τα αποκαλυπτήρια, όχι μετά.
Η ΑΧΕΠΑ και το ελληνικό κράτος: η κατασκευή μιας «επίσημης» εκπροσώπησης
Η αυτο-αναπαράσταση αυτή δεν γεννιέται στο κενό. Στηρίζεται σε μια μακρά σχέση αμοιβαίας αναγνώρισης ανάμεσα στην ΑΧΕΠΑ και στις ελληνικές κυβερνήσεις.
Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης παρέλαβε το βραβείο «AHEPA Socrates Award» στο 99ο Ανώτατο Συνέδριο της οργάνωσης, σε εκδήλωση που προλόγισε ο πρώην υφυπουργός Απόδημου Ελληνισμού Αντώνης Διαματάρης. Το 2022 στην Ουάσινγκτον παρασημοφόρησε τον τότε ύπατο πρόεδρο της ΑΧΕΠΑ με τον Ανώτερο Ταξιάρχη του Τάγματος του Φοίνικος. Έχει επίσης υποδεχθεί αντιπροσωπεία της οργάνωσης στο Μέγαρο Μαξίμου, ευχαριστώντας την για την προβολή της νέας εικόνας της Ελλάδας στις ΗΠΑ.
Πρόκειται για ανταλλαγή συμβολικού κεφαλαίου, όπως λέμε με όρους της κοινωνιολογίας. Το κράτος αναγνωρίζει την οργάνωση ως προνομιακό συνομιλητή και αποκτά ένα δίκτυο επιρροής και προβολής στην Αμερική. Η οργάνωση αποκτά πρόσβαση, τιμές και κύρος, και μεταφράζει την κρατική αναγνώριση σε τεκμήριο αντιπροσωπευτικότητας. Η εκπροσώπηση όμως δεν αποδεικνύεται από το ποιος σε δέχεται στο Μαξίμου. Αποδεικνύεται από το ποιος σε εξέλεξε.
Το μνημείο της Λάρισας εντάσσεται σε αυτό το σχήμα. Η AHEPA Hellas, το ελληνικό σκέλος της οργάνωσης, σε σύμπραξη με τη δημοτική αρχή, τοποθετεί σε ελληνικό δημόσιο χώρο ένα έργο που μιλά για ολόκληρη τη διασπορά.
Η οργάνωση εμφανίζεται έτσι, μπροστά στην ελληνική κοινωνία και στην πολιτική εξουσία, ως η φωνή της διασποράς.
Στο ίδιο πνεύμα κινούνται και οι προτάσεις που ο ίδιος ο κ. Βεληβασάκης έχει διατυπώσει, όπως μια «Νέα Φιλική Εταιρεία» που θα συντονίζει τις οργανώσεις και θα υπηρετεί τα συμφέροντα της Ελλάδας, της Κύπρου και του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Πρόκειται για ένα κρατοκεντρικό σχήμα: η διασπορά νοείται ως μηχανισμός στήριξης ενός εθνικού κέντρου και όχι ως κοινωνία με δικά της συμφέροντα, δικές της διαιρέσεις και δική της φωνή.
Ποιος, τελικά, εκπροσωπεί τη διασπορά;
Η απάντηση είναι ταυτόχρονα απλή και δύσκολη: κανείς μόνος του. Καμία οργάνωση δεν έχει εντολή να μιλά για το σύνολο της διασποράς: ούτε η ΑΧΕΠΑ, ούτε η Παγκρήτια, ούτε οι ομοσπονδίες, ούτε η Εκκλησία, ούτε το ελληνικό κράτος.
Το ίδιο ισχύει και για τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα, συμπεριλαμβανομένου του κέντρου που διευθύνω. Κάθε οργάνωση εκπροσωπεί τα μέλη της, και μόνο στον βαθμό που αυτά την εκλέγουν και την ελέγχουν.
Η διασπορά δεν είναι ενιαίο σώμα με μία ηγεσία. Είναι κοινωνία με τάξεις, γενιές, πολιτικές θέσεις, θρησκευτικές και κοσμικές ταυτότητες, με οργανωμένους και ανοργάνωτους.
Η πλειονότητα των Ελληνοαμερικανών δεν ανήκει σε καμία ομογενειακή οργάνωση. Όποιος μιλά στο όνομα όλων οφείλει να δείξει από πού αντλεί αυτό το δικαίωμα.
Η νόμιμη εκπροσώπηση στηρίζεται σε τρεις προϋποθέσεις:
1. Εντολή: δημοκρατική εκλογή από εκείνους που εκπροσωπούνται, όχι αυτοανακήρυξη ούτε αναγνώριση από το ελληνικό κράτος.
2. Λογοδοσία: διαφάνεια στα οικονομικά και στις αποφάσεις, και δυνατότητα ελέγχου από τα μέλη και την κοινότητα.
3. Πολυφωνία: συμμετοχή όσων μένουν συνήθως εκτός, δηλαδή των νέων, των νέων μεταναστών, των εργαζομένων, των γυναικών και της τρίτης και τέταρτης γενιάς.
Να τονίσουμε ό,τι οι κοινωνικές ομάδες που δεν μπορούν να εκπροσωπήσουν τον εαυτό τους εκπροσωπούνται από άλλους. Η ελληνοαμερικανική διασπορά, με δύο αιώνες διαρκούς παρουσίας στην Αμερική, με δικούς της θεσμούς, Τύπο, πανεπιστημιακά προγράμματα και αρχεία, δεν είναι τέτοια ομάδα. Μπορεί να εκπροσωπήσει τον εαυτό της.
Η εκπροσώπηση δεν παραχωρείται από το κέντρο ούτε αυτοανακηρύσσεται από τους προκρίτους. Οικοδομείται από τα κάτω, μέσα από τον διάλογο των πολλών θεσμών της. Η διασπορά, λοιπόν, εκπροσωπείται μόνο από την ίδια, μέσα από την πολλαπλότητα των φωνών της. Ένα μνημείο που φιλοδοξεί να μιλήσει στο όνομά της πρέπει να προκύψει από αυτή τη διαδικασία, όχι να την υποκαταστήσει.
Η χρονική συγκυρία, ή η γυναίκα του Καίσαρα
Κατά την παλιά ρήση, η γυναίκα του Καίσαρα δεν αρκεί να είναι τίμια, αλλά πρέπει και να φαίνεται τίμια. Ο χρόνος ενός δημόσιου μνημείου δεν είναι ποτέ πολιτικά ουδέτερος. Το μνημείο αποκαλύφθηκε τον Μάιο του 2026, με την παρουσία της δημοτικής αρχής και με δηλώσεις για τον απόδημο ελληνισμό ως «πυλώνα» της χώρας.
Η Ελλάδα βρίσκεται ήδη σε προεκλογική περίοδο, με τις εθνικές εκλογές αναμενόμενες την άνοιξη του 2027. Και τώρα, με τη θέσπιση της επιστολικής ψήφου, οι Έλληνες του εξωτερικού αποτελούν για πρώτη φορά εκλογικό σώμα με πρακτική πρόσβαση στην κάλπη.
Δεν αποδίδω προθέσεις σε κανέναν. Επισημαίνω ότι σε αυτό το πλαίσιο ένα μνημείο για την «ομογένεια» αποκτά αναπόφευκτα πολιτική λειτουργία, ανεξάρτητα από τις προθέσεις των δωρητών.
Είναι εύλογο ότι πολλοί αναρωτιούνται για τη συγκυρία. Η διαφάνεια και ο προηγούμενος δημόσιος διάλογος είναι ο μόνος τρόπος να διαλυθούν τέτοιες υποψίες. Η απουσία τους τις τροφοδοτεί.
Η ιδεολογία δεν είναι αξιοκατάκριτη
Ο τίτλος του κειμένου του, ότι η διασπορά δεν είναι «ούτε μνημείο ούτε ιδεολογία», προϋποθέτει ότι ο χαρακτηρισμός «ιδεολογικό» σημαίνει ψεύτικο ή κατασκευασμένο.
Στην κοινωνιολογία ο όρος δεν έχει αυτό το νόημα. Ιδεολογία είναι ο τρόπος με τον οποίο οι κοινωνικές σχέσεις αναπαριστώνται, έτσι ώστε ορισμένες ερμηνείες να φαίνονται φυσικές και αυτονόητες, ενώ είναι προϊόντα συγκεκριμένων κοινωνικών θέσεων.
Όταν λέμε ότι το μνημείο είναι ιδεολογικό, δεν λέμε ότι η διασπορά είναι κατασκεύασμα. Λέμε ότι μια συγκεκριμένη εικόνα της διασποράς, ορθόδοξη, νοσταλγική, δεμένη με ρίζες στο εθνικό κέντρο, παρουσιάζεται ως η μόνη, ενώ εκφράζει τη θέση συγκεκριμένων θεσμών.
Συμφωνώ ότι η ελληνική ταυτότητα δεν είναι ιδεολογική αιχμαλωσία. Το ερώτημα είναι ποια ταυτότητα προσφέρεται στις νέες γενιές, ποιος την ορίζει και ποιοι μένουν έξω από αυτήν.
Πρόταση για διάλογο
Ο κ. Βεληβασάκης καταλήγει ότι η επιστήμη και η εμπειρία πρέπει να συναντηθούν. Ας το κάνουμε επιτέλους πράξη. Εδώ και πολύ καιρό, ακαδημαϊκοί και άνθρωποι της τέχνης, μεταξύ των οποίων και ο γράφων, προτείνουμε έναν δημόσιο διάλογο ανοιχτό στις οργανώσεις, στους ερευνητές και, κυρίως, στα μέλη της κοινότητας που δεν εκπροσωπούνται από καμία οργάνωση.
Αυτό άλλωστε κάνουμε εδώ και δεκαετίες στο Κέντρο Έρευνας Ελληνικής Διασποράς Αμερικής (HAP) του Queens College. Καταγράφουμε και διαφυλάσσουμε την εμπειρία της ελληνικής διασποράς της Αμερικής, φιλοξενούμε και διοργανώνουμε τέτοιες συναντήσεις, και θέτουμε τα αρχεία συλλόγων και ιδιωτών, έχουμε δημόσια βιβλιοθήκη αποκλειστικά με έργα Ελλήνων της Αμερικής, που ελεύθερα είναι στη διάθεση κάθε σοβαρής πρωτοβουλίας.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι η απόδοση τιμής στη διασπορά από τρίτους, αλλά η θεσμική της ικανότητα να παράγει η ίδια γνώση για τον εαυτό της. Μια ιστορική κοινότητα ορίζεται από τους θεσμούς που μετατρέπουν τη συλλογική εμπειρία σε τεκμηριωμένη, ελέγξιμη και αναθεωρήσιμη ιστορική γνώση, δηλαδή αρχεία, ερευνητικά κέντρα, πανεπιστημιακά προγράμματα, ΜΜΕ και δημοκρατικά οργανωμένους συλλόγους. Μια μνημειακή αναπαράσταση αποκτά κοινωνική νομιμοποίηση να μιλά στο όνομα της διασποράς μόνο όταν στηρίζεται σε αυτή τη γνώση και προκύπτει από διαδικασίες με εντολή, λογοδοσία και πολυφωνία.
Αναφορές
• Μανώλης Ε. Βεληβασάκης, «Η Ελληνική Διασπορά δεν είναι ούτε μνημείο ούτε ιδεολογία», Αναμνήσεις.
• Νίκος Αλεξίου, «Η μνημειοποίηση της διασποράς ως ιδεολογία», Αναμνήσεις, 9 Οκτωβρίου 2026.
• Για το ερευνητικό έργο του HAP: Αναμνήσεις: https://www.anamniseis.net/vraveyetai-o-nikos-aleksiou-gia-to-ereynitiko-tou-ergo/
• Hellenic American Project (HAP), Queens College, CUNY: www.hapsoc.org
• Γιώργος Αναγνώστου, «Μνημονεύοντας τη Διασπορά: Η Τραγική Αντίφαση του Εθνικού Αφηγήματος», Αναμνήσεις. https://www.anamniseis.net/mnimonevontas-ti-diaspora-i-tragiki-antifasi-tou-ethnikou-afhghmatos/
• «Ποια Ομογένεια και για ποιον;», Αναμνήσεις. https://www.anamniseis.net/analisi-pia-omogenia-kai-gia-pion/
• «Τι σημαίνει τιμητική αναγνώριση της διασποράς;» https://www.efsyn.gr/nisides/330826_ti-simainei-timitiki-anagnorisi-tis-diasporas/
• Αποκαλυπτήρια μνημείου για τον Απόδημο Ελληνισμό στη Λάρισα, Νέος Κόσμος, 4 Μαΐου 2026.
• Μητσοτάκης στο Συνέδριο της AHEPA, cnn.gr.: https://www.cnn.gr/politiki/story/275966/mitsotakis-sto-synedrio-tis-ahepa-h-ellada-tha-yperaspistei-tin-kyriarxia-tis-otan-einai-aparaitito
• Παρασημοφόρηση ομογενών στην Ουάσινγκτον, Τα Νέα, 18 Μαΐου 2022. https://www.tanea.gr/2022/05/18/politics/mitsotakis-i-ellada-na-ginei-to-monterno-kratos-pou-mas-aksizei/
• Συνάντηση Μητσοτάκη με ΑΧΕΠΑ, iefimerida.gr. https://www.iefimerida.gr/politiki/ahepa-synantisi-mitsotaki-eikona-elladas-ipa
• «Ξαφνικά τον Σεπτέμβριο ή θεσμικά τον Απρίλιο», newmoney.gr. https://www.newmoney.gr/roh/blogger/xafnika-ton-septemvrio-i-thesmika-ton-aprilio/
- Ο Νίκος Αλεξίου είναι καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Queens College, City University of New York, και ιδρυτής και διευθυντής του Κέντρου Έρευνας Ελληνικής Διασποράς Αμερικής, Hellenic American Project (HAP), Queens College, CUNY. 65-21 Main Street, Queens Hall R:015. Flushing, NY. 11367.
