Του Νίκου Αλεξίου*
Στο πρόσφατο άρθρο του στον Νέο Κόσμο της Μελβούρνης (7 Οκτωβρίου 2026), ο Γιώργος Αναγνώστου, καθηγητής στο Ohio State University, εξετάζει δύο μνημεία για τον «απόδημο ελληνισμό». Το πρώτο είναι το γλυπτό της Θεσσαλονίκης (1981) και το δεύτερο το πρόσφατο μνημείο της Λάρισας, που χρηματοδότησε η ΑΧΕΠΑ.
Υποστηρίζει ότι και τα δύο αναπαράγουν ένα εθνοκεντρικό αφήγημα: η Ελλάδα ως κορμός και η διασπορά ως ομοιογενής προέκτασή της. Το αφήγημα αυτό αποσιωπά την ιστορία, τις ταξικές αντιθέσεις και την ποικιλομορφία των κοινοτήτων, και γι’ αυτό καλεί σε ένα νέο μνημειακό αφήγημα.
Ο προβληματισμός του Αναγνώστου είναι εύστοχος και αφορά άμεσα και την ελληνοαμερικανική εμπειρία. Θέτει όμως ένα ευρύτερο ερώτημα: ποιος παράγει τη γνώση πάνω στην οποία στηρίζεται η μνήμη της διασποράς; ένα νέο μνημειακό αφήγημα δεν μπορεί να προκύψει μόνο από καλύτερα σύμβολα. Προϋποθέτει θεσμούς μέσα στην ίδια τη διασπορά που μετατρέπουν την ιστορική εμπειρία σε τεκμηριωμένη ιστορική γνώση.
Το μνημείο και η ιδεολογική του λειτουργία
Τα αποκαλυπτήρια του μνημείου στη Λάρισα για τον απόδημο ελληνισμό (3 Μαΐου 2026) είναι δωρεά του τμήματος της ΑΧΕΠΑ Λάρισας «P. Baltis» με τη συνδρομή της AHEPA Hellas District 25, και σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Αλέξανδρο Ιακωβάκη και τοποθετήθηκε σε κυκλικό κόμβο της Οδού Βόλου. Δύο πλάκες μαρμάρου Θάσου τέμνονται σχηματίζοντας σταυρό. Στα τεταρτημόριά τους μεταλλικά φύλλα απεικονίζουν μια ελιά με τις ρίζες της και πουλιά που πετούν γύρω της.
Οι εμπνευστές του ερμήνευσαν το έργο ως αφήγηση μιας γραμμικής διαδρομής: απομάκρυνση, νοσταλγία, επιστροφή. Ο πρόεδρος του τοπικού τμήματος της ΑΧΕΠΑ συνόψισε την ιδέα λέγοντας ότι τα όρια της Ελλάδας «φτάνουν όπου και τα παιδιά της».
Η διατύπωση αυτή συμπυκνώνει τον πυρήνα της εθνικής ιδεολογίας. Η ιδεολογία λειτουργεί μετατρέποντας ιστορικές κοινωνικές σχέσεις σε φυσικές και αυτονόητες.
Η σημειολογική μεταφορά του δέντρου και των ριζών κάνει ακριβώς αυτό: παρουσιάζει την εθνική ένταξη ως φύση και όχι ως ιστορικό προϊόν. Η διασπορά δεν νοείται ως κοινωνία με δική της ιστορία, δικές της ταξικές διαιρέσεις και δική της παραγωγή γνώσης, αλλά ως «παιδιά» ενός εθνικού κέντρου.
Ο σταυρός ενισχύει αυτόν τον αποκλεισμό. Ταυτίζοντας τον ελληνισμό με την Ορθοδοξία, το μνημείο αφήνει εκτός τους Ρωμανιώτες Εβραίους από τα Γιάννινα, τη Χαλκίδας, του Βόλου, ή από αλλού, που ίδρυσαν τη δική τους συναγωγή στη Νέα Υόρκη, τους κοσμικούς, αγνωστικιστές, ή άθεους. Έτσι επιβεβαιώνεται η διαπίστωση του Αναγνώστου: η τιμή προς ένα μέρος της διασποράς λειτουργεί ταυτόχρονα ως αποκλεισμός ενός άλλου.
Η απόκρυψη της ταξικής ιστορίας της μετανάστευσης
Η μαζική ελληνική μετανάστευση προς τις Ηνωμένες Πολιτείες στις αρχές του 20ού αιώνα δεν ήταν αποτέλεσμα νοσταλγίας ή περιπέτειας. Ήταν προϊόν της αγροτικής κρίσης, της σταφιδικής κρίσης, του χρέους και της ακτημοσύνης. Για το ελληνικό κράτος λειτούργησε ως εξαγωγή εργατικής δύναμης, τα εμβάσματα της οποίας στήριξαν το ισοζύγιο πληρωμών της χώρας.
Στον νέο κόσμο, οι Έλληνες μετανάστες εντάχθηκαν στις κατώτερες βαθμίδες της εργατικής τάξης. Το σύστημα των «πατρόνων» εκμεταλλεύτηκε ανήλικους ομοεθνείς σε στιλβωτήρια και καταστήματα.
Έλληνες ανθρακωρύχοι στη Γιούτα και στο Κολοράντο συμμετείχαν σε απεργίες, και στη σφαγή του Λάντλοου το 1914 σκοτώθηκε ο Κρητικός συνδικαλιστής Λούης Τίκας. Έλληνες γουναράδες στη Νέα Υόρκη οργανώθηκαν σε μαχητικά συνδικάτα.
Ελληνοαμερικανοί και Κύπριοι εθελοντές πολέμησαν τον φασισμό στην Ισπανία το 1936–1939. Μετά τον Εμφύλιο, πολιτικοί πρόσφυγες στερήθηκαν την ιθαγένεια από το ίδιο κράτος που σήμερα τιμά τα «παιδιά» του.
Η νοσταλγική ερμηνεία μετατρέπει αυτές τις κοινωνικές σχέσεις, εκμετάλλευση, ταξική πάλη, κρατική απόρριψη, σε συναίσθημα. Εδώ πρόκειται για μια μορφή απόκρυψης: το προϊόν της ιστορίας εμφανίζεται ως έκφραση μιας αιώνιας εθνικής ουσίας. Η μεταφορά των πουλιών, όπως παρατηρεί και ο Αναγνώστου, τοποθετεί τους μετανάστες εκτός ιστορίας.
Η AHEPA: κοινωνική θέση και θεσμική ευθύνη
Η AHEPA χρηματοδότησε το μνημείο και οργάνωσε παράλληλα έκθεση με αρχειακό υλικό για τους πρώτους Έλληνες μετανάστες στις ΗΠΑ. Από όσα δημοσιοποιήθηκαν, η πρωτοβουλία σχεδιάστηκε ανάμεσα στο τοπικό τμήμα, την Περιφέρεια της οργάνωσης και τη δημοτική αρχή. Κανένας ακαδημαϊκός ή ερευνητικός φορέας των Ηνωμένων Πολιτειών δεν κλήθηκε να συμβάλει.
Δεν ζητήθηκε η γνώμη των προγραμμάτων Νεοελληνικών Σπουδών των αμερικανικών πανεπιστημίων ούτε της Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών (MGSA). Δεν ζητήθηκε η συμβολή του Κέντρου Έρευνας Ελληνικής Διασποράς Αμερικής (Hellenic American Project) του Queens College, το οποίο διευθύνω και του οποίου τα αρχεία, όπως το φωτογραφικό αρχείο των Ρωμανιωτών Εβραίων, τεκμηριώνουν ακριβώς αυτή την ιστορία. Μια έκθεση για την ελληνοαμερικανική εμπειρία χωρίς τους ερευνητές της παράγει αυτοαναπαράσταση, όχι ιστορική γνώση.
Η ιστορία της ίδιας της AHEPA αντικρούει το αφήγημα που προβάλλει. Ιδρύθηκε το 1922 στην Ατλάντα, σε περίοδο επιθέσεων της Κου Κλουξ Κλαν κατά των μεταναστών, με στόχο την ένταξη των Ελλήνων στην αμερικανική κοινωνία· τα πρακτικά της τηρούνταν στα αγγλικά. Υπήρξε δηλαδή θεσμός εγκατάστασης και όχι νόστου. Σήμερα η οργάνωση εκφράζει κυρίως τα μεσαία και επιχειρηματικά στρώματα της ομογένειας, των οποίων το συμβολικό κεφάλαιο, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη διαμεσολάβησή τους με το ελληνικό κράτος.
Η εκπροσώπηση της κοινότητας μονοπωλείται από προκρίτους και όχι από τους οργανικούς διανοούμενους που παράγουν γνώση γι’ αυτήν. Το αποτέλεσμα είναι η υποκατάσταση της συλλογικής ιστορικής γνώσης, τεκμηριωμένης, ελέγξιμης και αναθεωρήσιμης, από τη συλλογική μνήμη ως επανάληψη της παράδοσης.
Τα ελληνικά ΜΜΕ και η αναπαραγωγή της ηγεμονίας
Η δημόσια τηλεόραση κάλυψε το γεγονός μέσα από την ΕΡΤ3 και την πρώτη εκπομπή της σειράς «Ρίζες Abroad» στο ERTflix, στην οποία παραπέμπει και ο Αναγνώστου. Η κάλυψη αναπαρήγαγε τον λόγο των διοργανωτών και των θεσμικών εκπροσώπων. Δεν φιλοξενήθηκε καμία φωνή ιστορικού, κοινωνιολόγου ή ερευνητή της μετανάστευσης, ούτε καμία φωνή από τη διασπορά που δεν αναγνωρίζει τον εαυτό της στο μνημείο.
Η απουσία αντιλόγου δεν είναι συγκυριακή. Από το 2023 η Γενική Γραμματεία Απόδημου Ελληνισμού και Δημόσιας Διπλωματίας του Υπουργείου Εξωτερικών συνεργάζεται επίσημα με τη Διεύθυνση Απόδημου Ελληνισμού της ΕΡΤ για την προώθηση του ERTflix στο εξωτερικό. Όταν ο δημόσιος ραδιοτηλεοπτικός φορέας και ο κρατικός μηχανισμός δημόσιας διπλωματίας μοιράζονται την ίδια αποστολή, τα ΜΜΕ λειτουργούν, κατά τον Althusser, ως ιδεολογικός μηχανισμός του κράτους. Η διασπορά παύει να είναι αντικείμενο ενημέρωσης και γίνεται κοινό – στόχος. Η εκκωφαντική έλλειψη αντιλόγου συρρικνώνει τη δημόσια σφαίρα. Ο κριτικός λόγος δεν απαγορεύεται, απλώς δεν προβλέπεται.
Η κυβερνητική πολιτική: από τον «Ύμνο» στο Στρατηγικό Σχέδιο
Το μνημείο της Λάρισας μεταφέρει σε μάρμαρο και μέταλλο μια ιδεολογία που η ελληνική κυβέρνηση έχει ήδη μελοποιήσει. Το τραγούδι «Ελληνισμός», ο λεγόμενος «Ύμνος του Απόδημου Ελληνισμού», σε μουσική Ευανθίας Ρεμπούτσικα και στίχους Λίνας Νικολακοπούλου, δημιουργήθηκε με την υποστήριξη της Γενικής Γραμματείας Απόδημου Ελληνισμού και Δημόσιας Διπλωματίας και παρουσιάστηκε στην Ακαδημία Αθηνών.
Κατά την επίσημη ανακοίνωση, φιλοδοξεί να αποδώσει την «ακατάλυτη σχέση μεταξύ της ελληνικής Διασποράς και του εθνικού κέντρου».
Οι στίχοι αναπαριστούν τους απόδημους ως πουλιά μακριά από την πρώτη τους φωλιά, δεμένα με μια κλωστή με την πατρίδα. Το βίντεο που τους συνοδεύει κυριαρχείται από θάλασσα, νησιά και αρχαία μνημεία.
Είναι η ίδια εικονογραφία με εκείνη της Λάρισας: πουλιά, ρίζες, άρρηκτος δεσμός. Η συνέχεια είναι θεσμική. Το Στρατηγικό Σχέδιο του Υπουργείου Εξωτερικών για τον Απόδημο Ελληνισμό 2024–2027 θέτει ως βασική επιδίωξη την ενδυνάμωση των δεσμών του «μητροπολιτικού κέντρου» με τις κοινότητες του εξωτερικού.
Ακόμη και η ονομασία της αρμόδιας υπηρεσίας είναι αποκαλυπτική: ο απόδημος ελληνισμός συνδέεται διοικητικά με τη δημόσια διπλωματία. Η διασπορά αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως πόρος της εξωτερικής πολιτικής: ως λόμπι, ως εκλογικό σώμα, ως επενδυτικό κεφάλαιο και ως αγορά τουρισμού ρίζας. Δεν αντιμετωπίζεται ως αυτόνομο κοινωνικό υποκείμενο με δική του φωνή.
Η αντίφαση γίνεται εμφανής αν συγκριθεί με τη στάση του ίδιου κράτους απέναντι στους σημερινούς μετανάστες. Την ίδια περίοδο που ο ελληνικός νόστος εξυμνείται, η κυβέρνηση προωθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο αυστηρότερους μηχανισμούς ελέγχου των ροών, με αναφορές ακόμη και σε αναστολή του ασύλου. Η εξιδανίκευση της δικής μας εξόδου και η αυστηροποίηση απέναντι στην έξοδο των άλλων είναι οι δύο όψεις του ίδιου εθνοκεντρικού πλαισίου.
Ένας παρωχημένος όρος: ο «απόδημος ελληνισμός»
Η κριτική του μνημείου οδηγεί αναπόφευκτα στον ίδιο τον όρο που τιμά. Ο «απόδημος» είναι, κατά λέξη, αυτός που λείπει προσωρινά από τον τόπο του. Ο όρος προϋποθέτει ότι ο τόπος του ανθρώπου είναι η Ελλάδα, ότι η παρουσία του αλλού είναι παρένθεση και ότι ο φυσικός ορίζοντας της ζωής του είναι η επιστροφή. Είναι μια διοικητική κατηγορία του ελληνικού κράτους, γεννημένη στην εποχή της μαζικής μετανάστευσης, που κοιτάζει τη διασπορά από την Αθήνα.
Για τον ελληνισμό της Αμερικής, ο όρος δεν ανταποκρίνεται πλέον στην κοινωνική πραγματικότητα. Η ελληνική παρουσία στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι συνεχής εδώ και περίπου δύο αιώνες, από τα ορφανά της Επανάστασης του 1821 που έφτασαν στη δεκαετία του 1820.
H συντριπτική πλειονότητα των σημερινών Ελληνοαμερικανών δεν μετανάστευσε ποτέ: είναι τρίτη, τέταρτη και πέμπτη γενιά, γεννημένοι και διαμορφωμένοι στην αμερικανική κοινωνία.
Η δημογραφική μεταβολή είναι βαθιά. Οι μικτοί γάμοι αποτελούν πλέον τον κανόνα, η αγγλική είναι η κύρια γλώσσα των περισσότερων νοικοκυριών και η ελληνική καταγωγή συνυπάρχει με άλλες καταγωγές στο ίδιο πρόσωπο.
Παράλληλα, το νέο κύμα μετανάστευσης μετά την κρίση του 2010, κυρίως επιστημόνων και επαγγελματιών υψηλής εξειδίκευσης, έχει διαφορετική ταξική σύνθεση και διαφορετική σχέση με την Ελλάδα από τις παλαιότερες γενιές. Καμία από αυτές τις ομάδες δεν χωρά στην εικόνα του προσωρινά απόντα που νοσταλγεί.
Η επιμονή του όρου στη θεσμική γλώσσα του κράτους, από τον Υφυπουργό Απόδημου Ελληνισμού έως τις επίσημες εκδηλώσεις, δεν είναι γλωσσική αδράνεια. Είναι έκφραση μιας σχέσης εξουσίας: το κέντρο ορίζει την περιφέρεια ως δική του προέκταση και αρνείται να την αναγνωρίσει ως αυτόνομη κοινωνία.
Όπως σημειώνει ο Αναγνώστου, η συζήτηση για τους όρους ορισμού του απόδημου ελληνισμού, ακόμη και για την εγκατάλειψή του, είναι ήδη ανοιχτή. Οι όροι «ελληνική διασπορά» ή, ειδικότερα, «ελληνοαμερικανική κοινότητα» αποδίδουν ακριβέστερα μια κοινωνία με δική της ιστορία, δικούς της θεσμούς και δική της ταξική δομή.
Για μια πολυκεντρική ιστορική γνώση της διασποράς
Η απάντηση δεν είναι λιγότερη τιμή, αλλά περισσότερη ιστορία. Οι ώριμες διασπορές, όπως της Αμερικής και της Αυστραλίας, δεν είναι προεκτάσεις ενός εθνικού κέντρου. Είναι, ή μπορούν να γίνουν, ιστορικές κοινότητες: κοινότητες που διαθέτουν τους θεσμούς για να μετατρέπουν την εμπειρία τους σε συλλογική ιστορική γνώση, και από εκεί σε ιστορική συνείδηση και συλλογική δράση. Ο ελληνισμός σήμερα είναι πολυκεντρικός.
Από αυτή τη θέση προκύπτουν συγκεκριμένες προτάσεις:
1. Κάθε δημόσιο μνημείο ή έκθεση για τη διασπορά, ιδίως όταν χρηματοδοτείται από οργανώσεις της ομογένειας, να προκύπτει από ανοιχτή πρόσκληση και επιστημονική επιτροπή με συμμετοχή ακαδημαϊκών φορέων των χωρών όπου ζει η διασπορά.
2. Η ΕΡΤ, ως δημόσιο και όχι κυβερνητικό μέσο, να εξασφαλίζει πολυφωνία και χώρο για τον επιστημονικό αντίλογο στην κάλυψη της διασποράς.
3. Η ελληνική πολιτεία, αντί για ύμνους, να στηρίξει τα προγράμματα Ελληνοαμερικανικών και Νεοελληνικών Σπουδών και τα ερευνητικά κέντρα της διασποράς, πολλά από τα οποία συρρικνώνονται ή κλείνουν.
4. Η μνημειακή τιμή να στραφεί και στην εργασία, στους αγώνες και στην πολιτισμική ετερογένεια της διασποράς, όχι μόνο στον νόστο.
Την ιστορία αυτή δεν χρειάζεται να την επινοήσουμε. Υπάρχει, είναι τεκμηριωμένη και φυλάσσεται στα αρχεία μας. Απαιτείται η πολιτική βούληση να καταστεί δημόσια γνώση.
Αναφορές
Γιώργος Αναγνώστου, «Μνημονεύοντας τη Διασπορά: Η Τραγική Αντίφαση του Εθνικού Αφηγήματος», Νέος Κόσμος, 2026.
«Αποκαλυπτήρια μνημείου για τον Απόδημο Ελληνισμό στη Λάρισα», Νέος Κόσμος, 4 Μαΐου 2026.
«Πρώτη παγκόσμια παρουσίαση του τραγουδιού “Ελληνισμός”», iefimerida.gr.
Παρουσίαση του Στρατηγικού Σχεδίου του Υπουργείου Εξωτερικών για τον Απόδημο Ελληνισμό 2024–2027, Ορθοδοξία News Agency.
Συνεργασία Γενικής Γραμματείας Απόδημου Ελληνισμού και Δημόσιας Διπλωματίας και ΕΡΤ για το ERTflix, Υπουργείο Εξωτερικών, 10.10.2023.
«Ο Θ. Πλεύρης παρουσιάζει στο Συμβούλιο Μετανάστευσης την πρόταση του πρωθυπουργού», astratv.gr.
Hellenic American Project, Queens College, CUNY (www.hapsoc.org)
*Ο Νίκος Αλεξίου είναι κοινωνιολόγος, καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Queens College, City University of New York, και ιδρυτής και διευθυντής του Κέντρου Έρευνας Ελληνικής Διασποράς Αμερικής, Hellenic American Project (HAP), Queens College, CUNY.
