Του Νίκου Αλεξίου *
ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ. Ένας σύλλογος που ιδρύθηκε το 1905 στη Νέα Υόρκη στάθηκε δίπλα, το 2026, σε δύο πανεπιστημιακά προγράμματα ελληνικών σπουδών. Η πράξη αυτή φαίνεται απλή, όμως λέει κάτι ουσιαστικό για το πώς επιβιώνει και πώς σκέφτεται μια κοινότητα της Διασποράς.
Η Πανθεσσαλική Αδελφότης «Ασκληπιός» προσέφερε δωρεά στα δύο ελληνικά προγράμματα του Queens College, CUNY: στο Hellenic American Project (HAP) – Κέντρο Έρευνας Ελληνικής Διασποράς Αμερικής και στο Κέντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών.
Τη δωρεά παρέδωσαν, εκ μέρους του συλλόγου, ο Πρόεδρος κ. Χαράλαμπος Γελαλής και η Πρόεδρος του Γυναικείου Τμήματος «Θυγατέρες της Θεσσαλίας», κ. Παγώνα Μαρούλη-Lallijee. Την παρέλαβαν ο γράφων, ως διευθυντής του HAP, και η Δρ. Φεβρωνία Σουμάκη, ως διευθύντρια του Κέντρου. Παρόντα ήταν επίσης τα μέλη του συλλόγου κ. Ολυμπία Διομή και κ. Μάχη Μαρούλη.
Θέλω να σταθώ σε αυτή τη χειρονομία όχι μόνο με ευγνωμοσύνη, αλλά και ως κοινωνιολόγος. Γιατί πίσω της βρίσκεται ένα ερώτημα που αφορά όλους μας: τι κάνει μια κοινότητα ιστορική;
Τι είναι η ιστορική κοινότητα
Μια κοινότητα δεν γίνεται ιστορική επειδή είναι παλιά, μεγάλη ή επειδή έχει κοινή εθνοτική καταγωγή. Γίνεται ιστορική όταν αποκτά τη θεσμική ικανότητα να μετατρέπει την ιστορική της εμπειρία σε συλλογική ιστορική γνώση.
Εδώ χρειάζεται μια διάκριση. Η συλλογική μνήμη ζει μέσα από την επανάληψη: τις γιορτές, τις παραδόσεις, τις αφηγήσεις των παλαιοτέρων. Είναι πολύτιμη, αλλά είναι και εύθραυστη. Σβήνει με τις γενιές ή παγώνει σε μύθο.
Η συλλογική ιστορική γνώση, αντίθετα, τεκμηριώνεται, ερευνάται, αμφισβητείται και αναθεωρείται. Δεν απαιτεί πίστη. Απαιτεί αρχεία, βιβλιοθήκες, ερευνητές και θεσμούς που τη συντηρούν.
Η αλυσίδα είναι σαφής: η γνώση γεννά συνείδηση, η συνείδηση γεννά δράση, και η δράση εξασφαλίζει συνέχεια. Μια κοινότητα που δεν γνωρίζει την ιστορία της δεν μπορεί να την υπερασπιστεί, ούτε να τη διηγηθεί με τους δικούς της όρους. Τότε άλλοι, συνήθως τα κυρίαρχα αφηγήματα, τη διηγούνται γι’ αυτήν.
Γι’ αυτό το κρίσιμο ερώτημα για τον ελληνισμό της Αμερικής δεν είναι μόνο «τι θυμόμαστε», αλλά «ποιοι θεσμοί παράγουν και αναπαράγουν αυτό που ξέρουμε».
Ο εθνικοτοπικός σύλλογος ως θεσμός
Οι εθνικοτοπικοί σύλλογοι υπήρξαν από τους πρώτους θεσμούς που έχτισαν οι Έλληνες μετανάστες στην Αμερική. Δεν ήταν απλώς λέσχες νοσταλγίας. Ήταν δίκτυα αλληλοβοήθειας για ανθρώπους που έφταναν φτωχοί, χωρίς γλώσσα και χωρίς προστασία, σε μια βιομηχανική κοινωνία που τους χρειαζόταν ως φθηνά εργατικά χέρια. Μέσα από αυτά οργάνωσαν τη ζωή τους, στήριξαν τα χωριά τους και κράτησαν δεσμούς που αλλιώς θα είχαν κοπεί.
Ο «Ασκληπιός», με 121 χρόνια συνεχούς παρουσίας, είναι ζωντανό τεκμήριο αυτής της ιστορίας. Ιδρύθηκε όταν το μεγάλο μεταναστευτικό κύμα από τη Θεσσαλία και την υπόλοιπη Ελλάδα βρισκόταν στην κορύφωσή του.
Πέρασε δύο παγκόσμιους πολέμους, την κρίση του 1929, τη μεταπολεμική μετανάστευση και τις αλλαγές των γενεών. Και σήμερα, στην Αστόρια, εξακολουθεί να συγκεντρώνει τους Θεσσαλούς της Νέας Υόρκης.
Η σημασία της δωρεάς βρίσκεται ακριβώς εδώ. Όταν ένας σύλλογος με τέτοια διαδρομή στηρίζει την πανεπιστημιακή έρευνα, γεφυρώνει τη μνήμη με τη γνώση.
Αναγνωρίζει ότι η δική του εμπειρία, και η εμπειρία κάθε ελληνικής οικογένειας στην Αμερική, αξίζει να καταγραφεί, να μελετηθεί και να διδαχθεί. Με απλά λόγια, ο σύλλογος δεν κρατά μόνο την ιστορία, αλλά επενδύει στους θεσμούς που θα τη γράψουν.
Από την Τασκένδη στην Αστόρια
Οι δωρεές έγιναν με την ευκαιρία εκδήλωσης στο Queens College, όπου ο Δρ. Νίκος Ντάλας μίλησε για τους Έλληνες της Τασκένδης. Η επιλογή του θέματος δεν είναι τυχαία. Οι Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες που βρέθηκαν στην Τασκένδη μετά τον Εμφύλιο αποτελούν μια από τις πιο παραγνωρισμένες σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Είναι μια διασπορά που για δεκαετίες έμεινε στο περιθώριο της επίσημης αφήγησης. Η μελέτη της δείχνει τι σημαίνει να ανακτά μια κοινότητα την ιστορία της από τη σιωπή.
Την επόμενη ημέρα, ο Δρ. Ντάλας, Θεσσαλός με καταγωγή από την Καρδίτσα που ζει στην Αυστραλία, επισκέφθηκε τον «Ασκληπιό» στην Αστόρια.
Εκεί συναντήθηκε με το Διοικητικό Συμβούλιο του συλλόγου, (Χαράλαμπος Γελαλής, Νίκος Αλεξίου, Λεωνίδας Γελαλής, Σάκης Καραγιαννάκης, Γιάννης Μητροτάσιος, Θέμης Δαούλας, και Δημήτρης Δαούλας), που καλωσόρισαν θερμά τον συμπατριώτη επιστήμονα.
Η συζήτηση κινήθηκε γύρω από τους Θεσσαλούς της Αυστραλίας και της Αμερικής και, γενικότερα, γύρω από τον ελληνισμό της Διασποράς.
Αυτή η συνάντηση έχει και συμβολικό βάρος. Ένας Καρδιτσιώτης της Αυστραλίας και οι Θεσσαλοί της Αστόριας μιλούν για κοινή καταγωγή, αλλά και για διαφορετικές διαδρομές. Συγκρίνουν εμπειρίες μετανάστευσης, θεσμούς, προβλήματα συνέχειας στις νέες γενιές. Έτσι η τοπική ταυτότητα γίνεται αφετηρία για μια ευρύτερη, συγκριτική κατανόηση του ελληνισμού.
Ένας πολυκεντρικός ελληνισμός
Η Διασπορά δεν είναι απλή προέκταση ενός εθνικού κέντρου. Οι ώριμες κοινότητες της Αμερικής και της Αυστραλίας είναι αυτόνομοι παραγωγοί ιστορικής γνώσης, με δικά τους αρχεία, δικούς τους ερευνητές και δικά τους ερωτήματα. Αυτό ονομάζω πολυκεντρικό ελληνισμό: πολλά κέντρα που συνομιλούν μεταξύ τους, χωρίς ιεραρχία ανάμεσα σε «κέντρο» και «περιφέρεια».
Ένας ερευνητής από την Αυστραλία μιλά σε αμερικανικό πανεπιστήμιο για Έλληνες της Κεντρικής Ασίας. Ένας σύλλογος της Αστόριας στηρίζει την έρευνα. Και τα πανεπιστημιακά προγράμματα του Queens College λειτουργούν ως κόμβοι που συνδέουν αυτά τα κέντρα.
Το Hellenic American Project υπηρετεί ακριβώς αυτόν τον σκοπό. Διασώζει και ψηφιοποιεί αρχεία συλλόγων και μελών της κοινότητας: πρακτικά, φωτογραφίες, επιστολές, έντυπα και προσωπικά τεκμήρια που αλλιώς θα χάνονταν σε υπόγεια και αποθήκες.
Μελετά αρχεία όπως εκείνο της Ελληνικής Υπηρεσίας της Φωνής της Αμερικής, εμπλουτίζει τη Βιβλιοθήκη των Αργοναυτών και ερευνά θέματα όπως τα ελληνικά diners και τους Έλληνες και Κύπριους εθελοντές του Ισπανικού Εμφυλίου.
Μέσα από το Eftychia Project ερευνά επίσης την ιστορία των Ελληνόπουλων που υιοθετήθηκαν από αμερικανικές οικογένειες, μια σιωπηλή σελίδα της ελληνοαμερικανικής εμπειρίας που αγγίζει ακόμη χιλιάδες ανθρώπους σε αναζήτηση των ριζών τους.
Έτσι η εμπειρία της κοινότητας γίνεται τεκμήριο, και το τεκμήριο γίνεται γνώση προσβάσιμη σε ερευνητές, φοιτητές και στις νέες γενιές.
Επίσης, μεγάλη είναι η προσφορά του Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών και της διευθύντριάς του, Δρ. Φεβρωνίας Σουμάκη.
Το Κέντρο προσφέρει υποτροφίες σε φοιτητές, στηρίζει τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας και προβάλλει τον ελληνικό πολιτισμό μέσα και έξω από το πανεπιστήμιο.
Χάρη στην επίμονη δουλειά της Δρ. Σουμάκη, νέοι άνθρωποι, ελληνικής καταγωγής και μη, έρχονται σε επαφή με την ελληνική γλώσσα και ιστορία, και πολλοί από αυτούς συνεχίζουν να τις υπηρετούν.
Τα δύο ελληνικά προγράμματα του Queens College, με διαφορετικούς αλλά συμπληρωματικούς ρόλους, υλοποιούν το όραμα του Δημόσιου Πανεπιστημίου.
Το δημόσιο πανεπιστήμιο δεν είναι πύργος από ελεφαντόδοντο. Η αποστολή του είναι η οργανική και ουσιαστική σύνδεση με την κοινότητα που το περιβάλλει και το στηρίζει.
Στο Queens, την πιο πολυπολιτισμική κομητεία της Αμερικής, αυτή η σύνδεση με την ελληνική κοινότητα της Αστόριας και της ευρύτερης Νέας Υόρκης είναι ζωντανή καθημερινά.
Η δωρεά του «Ασκληπιού» είναι η άλλη όψη της ίδιας σχέσης: η κοινότητα στηρίζει το πανεπιστήμιο που υπηρετεί την κοινότητα.
Η Πανθεσσαλική Αδελφότης «Ο Ασκληπιός» έδειξε ότι πιστεύει. Την ευχαριστούμε θερμά, και ελπίζουμε το παράδειγμά της να το ακολουθήσουν κι άλλοι σύλλογοι. Γιατί μια κοινότητα που χρηματοδοτεί τη γνώση, δεν θυμάται απλώς το παρελθόν της, αλλά εξασφαλίζει το μέλλον της.
- Ο Δρ. Νίκος Αλεξίου είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Queens College, CUNY, ιδρυτής και διευθυντής του Hellenic American Project. www.hapsoc.org
The Historical Community and the Contribution of “Asklipios”
A society founded in New York in 1905 has stood, in 2026, beside two university programs in Greek studies. The gesture may seem simple, yet it says something essential about how a Diaspora community survives and how it thinks.
The Panthessalian Brotherhood “Asklipios” made a donation to the two Greek programs of Queens College, CUNY: the Hellenic American Project (HAP) – Research Center of the Greek Diaspora in America, and the Center for Byzantine and Modern Greek Studies. The donation was presented on behalf of the society by its President, Mr. Charalambos Gelalis, and the President of its Women’s Section, Mrs. Pagona Maroulis-Lallijee. It was received by the author, as director of HAP, and by Dr. Fevronia Soumaki, as director of the Center. Also present were members of the society Ms. Olympia Diomi and Ms. Machi Maroulis.
I wish to dwell on this gesture not only with gratitude, but also as a sociologist. Behind it lies a question that concerns all of us: what makes a community historical?
What Is a Historical Community
A community does not become historical because it is old, large, or shares a common ethnic origin. It becomes historical when it acquires the institutional capacity to convert its historical experience into collective historical knowledge.
A distinction is needed here. Collective memory lives through repetition: holidays, traditions, the stories of our elders. It is precious, but it is also fragile. It fades with the generations or freezes into myth. Collective historical knowledge, by contrast, is documented, researched, questioned, and revised. It does not require faith. It requires archives, libraries, researchers, and institutions that sustain it.
The chain is clear: knowledge gives rise to consciousness, consciousness gives rise to action, and action secures continuity. A community that does not know its history cannot defend it, nor tell it on its own terms. Then others, usually the dominant narratives, tell it on its behalf. That is why the crucial question for Hellenism in America is not only “what do we remember,” but “which institutions produce and reproduce what we know.”
The Regional Society as an Institution
Regional societies were among the first institutions Greek immigrants built in America. They were not merely clubs of nostalgia. They were networks of mutual aid for people who arrived poor, without the language and without protection, in an industrial society that needed them as cheap labor. Through these societies they organized their lives, supported their villages, and kept ties that would otherwise have been severed.
“Asklipios,” with 121 years of continuous presence, is living evidence of this history. It was founded when the great wave of emigration from Thessaly and the rest of Greece was at its peak. It lived through two world wars, the crisis of 1929, postwar emigration, and the changing of generations. And today, in Astoria, it still brings together the Thessalians of New York.
This is precisely where the significance of the donation lies. When a society with such a history supports university research, it bridges memory and knowledge. It recognizes that its own experience, and the experience of every Greek family in America, deserves to be recorded, studied, and taught. Put simply, the society does not merely keep history; it invests in the institutions that will write it.
From Tashkent to Astoria
The donations were made on the occasion of an event at Queens College, where Dr. Nikos Dalas spoke about the Greeks of Tashkent. The choice of subject is no accident. The Greek political refugees who ended up in Tashkent after the Civil War are one of the most overlooked chapters of modern Greek history. They are a diaspora that for decades remained at the margins of the official narrative. Studying it shows what it means for a community to reclaim its history from silence.
The next day, Dr. Dalas, a Thessalian with roots in Karditsa who lives in Australia, visited “Asklipios” in Astoria. There he met with the Board of Directors of the society, (Charalambos Gelalis, Nicholas Alexiou, Leonidas Gelalis, Sakis Karagiannakis, Giannis Mitrotasios, Themis Daoulas, and Dimitris Daoulas), who warmly welcomed their fellow Thessalian scholar. The discussion focused on the Thessalians of Australia and America and, more broadly, on the Hellenism of the Diaspora.
This meeting also carries symbolic weight. A Karditsa native from Australia and the Thessalians of Astoria speak of a shared origin, but also of different paths. They compare experiences of migration, institutions, and the challenges of continuity among younger generations. In this way, local identity becomes the starting point for a broader, comparative understanding of Hellenism.
A Polycentric Hellenism
The Diaspora is not simply an extension of a national center. The mature communities of America and Australia are autonomous producers of historical knowledge, with their own archives, their own researchers, and their own questions. This is what I call polycentric Hellenism: many centers in dialogue with one another, without a hierarchy between “center” and “periphery.”
A researcher from Australia speaks at an American university about the Greeks of Central Asia. A society in Astoria supports the research. And the university programs of Queens College serve as hubs connecting these centers.
The Hellenic American Project serves exactly this purpose. It rescues and digitizes the archives of community associations and community members: minutes, photographs, letters, publications, and personal documents that would otherwise be lost in basements and storage rooms. It studies archives such as that of the Greek Service of the Voice of America, enriches the Argonauts Library, and researches subjects such as Greek diners and the Greek and Cypriot volunteers of the Spanish Civil War. Through the Eftychia Project, it also researches the history of Greek children adopted by American families, a silent chapter of the Hellenic American experience that still touches thousands of people searching for their roots.
In this way, the community’s experience becomes evidence, and evidence becomes knowledge accessible to researchers, students, and new generations.
Equally great is the contribution of the Center for Byzantine and Modern Greek Studies and its director, Dr. Fevronia Soumaki. The Center offers scholarships to students, supports the teaching of the Greek language, and promotes Greek culture both on and off campus. Thanks to Dr. Soumaki’s persistent work, young people, of Greek descent and otherwise, come into contact with the Greek language and history, and many of them go on to serve them.
The two Greek programs of Queens College, with different but complementary roles, realize the vision of the Public University. The public university is not an ivory tower. Its mission is an organic and substantive connection with the community that surrounds and sustains it. In Queens, the most multicultural county in America, this connection with the Greek community of Astoria and greater New York is alive every day. The donation from “Asklipios” is the other side of the same relationship: the community supports the university that serves the community.
The Panthessalian Brotherhood “Asklipios” has shown that it believes. We thank you warmly, and we hope their example will be followed by other societies. For a community that funds knowledge does not merely remember its past; it secures its future.
Dr. Nicholas Alexiou is a professor of Sociology at Queens College, CUNY, and the founder and director of the Hellenic American Project. www.hapsoc.org
