ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ. Η εκδημία του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, του μεγαλύτερου Έλληνα διανοούμενου της Μεταπολίτευσης, την προηγούμενη εβδομάδα σε ηλικία 89 ετών, πιθανόν – λόγω της θερινής ραστώνης – πέρασε «απαρατήρητη» στην οργανωμένη ομογένεια.
Εξαίρεση αποτέλεσε το ερευνητικό κέντρο «Hellenic American Project» του Κολεγίου του Κουίνς, το οποίο εξέδωσε ανακοίνωση και στις δύο γλώσσες και η οποία χωρίς την παραμικρή υπερβολή αποτελεί ελεγεία.
Ο ιδρυτής και διευθυντής του Κέντρου, καθηγητής κοινωνιολογίας Δρ. Νικόλαος Αλεξίου αναφέρεται στην προσφορά και στο έργο του αειμνήστου και υμνεί την παρουσία του στα έδρανα των καλύτερων πανεπιστημίων της Αμερικής, συμπεριλαμβανομένου και του Κολεγίου του Κουίνς.
Παραθέτουμε την ελεγεία του δρα. Νικολάου Αλεξίου για τον αείμνηστο μέντορα και φίλο του Κωνσταντίνο Τσουκαλά:
Το HAP αποχαιρετά τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά (1937–2026)
Με βαθύτατη θλίψη, το Hellenic American Project αποχαιρετά τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά, έναν από τους σημαντικότερους Έλληνες κοινωνιολόγους και διανοουμένους.
Η Ελλάδα και η διεθνής ακαδημαϊκή κοινότητα έχασαν έναν στοχαστή εξαιρετικού πνευματικού βάθους. Για μένα, όμως, η απώλεια είναι και βαθιά προσωπική. Έχασα έναν αγαπημένο φίλο, έναν γενναιόδωρο μέντορα και έναν δάσκαλο, η σκέψη του οποίου επηρέασε καθοριστικά τη πνευματική μου πορεία.
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς ανήκει στη γενιά των επιστημόνων που μετασχημάτισαν τη μελέτη της νεοελληνικής κοινωνίας. Το έργο του έφερε την κοινωνιολογία, την ιστορία, την πολιτική θεωρία και την πολιτική οικονομία σε έναν διαρκή και δημιουργικό διάλογο.
Σε θεμελιώδεις μελέτες του, όπως η «Εξάρτηση και Αναπαραγωγή» και η «Κοινωνική Ανάπτυξη και Κράτος», διερεύνησε την ιστορική συγκρότηση του ελληνικού κράτους, τον κοινωνικό ρόλο της εκπαίδευσης, τους μηχανισμούς ταξικής αναπαραγωγής και τις αντιφάσεις της ελληνικής νεωτερικότητας.
Απέρριπτε τις απλουστευτικές ερμηνείες, επιμένοντας ότι η ελληνική κοινωνία πρέπει να κατανοείται μέσα από την ιδιαίτερη ιστορική της εξέλιξη και τη σχέση της με τις ευρύτερες δομές του ευρωπαϊκού και του παγκόσμιου καπιταλισμού.
Γεννημένος στην Αθήνα το 1937, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς σπούδασε Νομική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνέχισε τις σπουδές του στη φιλοσοφία του δικαίου και την κοινωνιολογία στη Χαϊδελβέργη, το Μόναχο, το Παρίσι και το Πανεπιστήμιο Yale. Δίδαξε σε πανεπιστήμια της Ελλάδας, της Γαλλίας, των Ηνωμένων Πολιτειών και του Μεξικού και ανακηρύχθηκε ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Το 2025 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Η πνευματική του σημασία, ωστόσο, υπερέβαινε κατά πολύ τις ακαδημαϊκές θέσεις και τις διακρίσεις. Βρισκόταν, πρωτίστως, στην πρωτοτυπία της σκέψης του, στο εύρος του επιστημονικού του έργου και στη σταθερή αφοσίωσή του στην κριτική διερεύνηση της κοινωνικής πραγματικότητας.
Είχα το προνόμιο να γνωρίσω τον Κωνσταντίνο όχι μόνο μέσα από το έργο του, αλλά και μέσα από τη φιλία, τις συζητήσεις και τη συνεργασία μας. Μαζί με τον Peter Bratsis, του είχαμε πάρει συνέντευξη για το Journal of Modern Hellenism. Η συνέντευξη δημοσιεύθηκε το 1997 με τον τίτλο «Globalization, Education and Intellectual Production in Greece», και παραμένει μια σημαντική καταγραφή των απόψεών του για την εκπαίδευση, την πνευματική παραγωγή και τη θέση της Ελλάδας σε έναν ολοένα περισσότερο παγκοσμιοποιημένο κόσμο.
(https://jmh.journals.publicknowledgeproject.org/…/view/146)
Είχα, επίσης, τη μεγάλη τιμή να συν-διδάξω μαζί του ένα μάθημα στο Queens College, το οποίο προσφέρθηκε από κοινού από το Τμήμα Κοινωνιολογίας και το Κέντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών.
Η παρουσία του Κωνσταντίνου Τσουκαλά στην ίδια πανεπιστημιακή αίθουσα υπήρξε για μένα μια εξαιρετική εμπειρία. Προσκαλούσε τους φοιτητές να σκέφτονται ιστορικά, κοινωνιολογικά και κριτικά.
Δεν αντιμετώπιζε τη γνώση ως ένα κλειστό σύστημα καθιερωμένων απαντήσεων, αλλά ως μια συνεχή πνευματική συνάντηση, ως μια συλλογική προσπάθεια να αποκαλυφθούν οι κοινωνικές δυνάμεις που κρύβονται πίσω από τα φαινόμενα.
Ο Κωνσταντίνος κατανοούσε ότι η κοινωνία δεν αποτελεί απλώς ένα σύνολο θεσμών, αλλά ένα πεδίο συγκρούσεων, ανισοτήτων, μνήμης και ανθρώπινων δυνατοτήτων. Η κοινωνιολογία του δεν υπήρξε ποτέ αποκομμένη από τα επείγοντα ερωτήματα της εποχής του. Αποτελούσε έκφραση κριτικού δημόσιου λόγου και πνευματικής ευθύνης.
Ο θάνατός του αφήνει ένα τεράστιο κενό. Τα βιβλία, οι ιδέες, η διδασκαλία και το παράδειγμά του, όμως, θα εξακολουθήσουν να συνοδεύουν όσους είχαμε το προνόμιο να μαθητεύσουμε κοντά του. Ένας αληθινός μέντορας δεν μεταδίδει απλώς γνώσεις.
Αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τον κόσμο και την ευθύνη μας μέσα σε αυτόν. Αυτό έκανε ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς για μένα, όπως και για πολλές γενιές επιστημόνων και φοιτητών.
Αντίο, αγαπημένε Κωνσταντίνε. Η φιλία σου υπήρξε τιμή, η καθοδήγησή σου ανεκτίμητο δώρο και η πνευματική σου παρακαταθήκη θα παραμείνει ζωντανή.
Νίκος Αλεξίου
Τμήμα Κοινωνιολογίας και Ιδρυτής και Διευθυντής του Hellenic American Project / Queens College, CUNY
HAP Mourns the Passing of Konstantinos Tsoukalas (1937–2026)
It is with profound sorrow that the Hellenic American Project marks the death of Konstantinos Tsoukalas, one of Greece’s most distinguished sociologists and public intellectuals. Greece and the international academic community have lost a scholar of exceptional intellectual depth. For me, this loss is also deeply personal. I have lost a dear friend, a generous mentor, and a teacher whose thought profoundly influenced my own intellectual development.
Konstantinos Tsoukalas belonged to the generation of scholars who transformed the study of modern Greek society. His work brought sociology, history, political theory, and political economy into a sustained dialogue. In major studies such as “Dependence and Reproduction” and “Social Development and the State”, he examined the historical formation of the Greek state, the social role of education, the mechanisms of class reproduction, and the contradictions of Greek modernity. He resisted simplistic interpretations, insisting that Greek society must be understood through its particular historical development and its relationship to the broader structures of European and global capitalism.
Born in Athens in 1937, Tsoukalas studied law at the University of Athens and continued his studies in philosophy of law and sociology in Heidelberg, Munich, Paris, and Yale. He taught at universities in Greece, France, the United States, and Mexico and became Professor Emeritus of Sociology at the National and Kapodistrian University of Athens. In 2025, he was elected a full member of the Academy of Athens. His intellectual importance, however, extended far beyond academic positions and distinctions. It rested in the originality of his thought, the breadth of his scholarship, and his enduring commitment to critical inquiry.
I was privileged to know Konstantinos not only through his published work, but also through friendship, conversation, and collaboration. Together with Peter Bratsis, I interviewed him for the Journal of Modern Hellenism. Published in 1997 under the title “Globalization, Education and Intellectual Production in Greece,” the interview remains an important record of his reflections on education, intellectual life, and Greece’s place within an increasingly globalized world.
(https://jmh.journals.publicknowledgeproject.org/…/view/146)
I was also deeply honored to co-teach a course with him at Queens College, jointly offered by the Department of Sociology and the Center for Byzantine and Modern Greek Studies. Sharing a classroom with Konstantinos Tsoukalas was an extraordinary experience. He invited students to think historically, sociologically, and critically. He did not treat knowledge as a closed system of established answers, but as a continuing intellectual encounter, a collective effort to uncover the social forces hidden beneath appearances.
Konstantinos understood that society is not merely an arrangement of institutions, but a field of conflict, inequality, memory, and human possibility. His sociology was never detached from the urgent questions of his time. It was an expression of critical public reason and intellectual responsibility.
His death leaves an immense absence. Yet his books, ideas, teaching, and example will continue to accompany those of us who had the privilege of learning from him. A true mentor does more than transmit knowledge. He changes how we understand the world and our responsibility within it. Konstantinos Tsoukalas did that for me and for generations of scholars and students.
Farewell, dear Konstantinos. Your friendship was an honor, your mentorship a gift, and your intellectual legacy will remain with us.
Nicholas Alexiou
Department of Sociology & Founder and Director Hellenic American Project, Queens College, CUNY.
