Του Μανώλη Βεληβασάκη
Θα μπορούσε κανείς να το αποκαλέσει το μεγαλύτερο παράδοξο που αντιμετωπίζει σήμερα η Ελληνοαμερικανική Ομογένεια: η γενιά που είχε τα λιγότερα έχτισε τα περισσότερα, ενώ η γενιά που διαθέτει τα περισσότερα αγωνίζεται συχνά να διαφυλάξει όσα κληρονόμησε.
Από την ανάγκη στην επιλογή
Οι πρώτοι μετανάστες δεν ήταν εύποροι. Πολλοί είχαν ελάχιστη μόρφωση, δούλευαν εξαντλητικές ώρες και μιλούσαν σπαστά αγγλικά. Κι όμως, σχεδόν ενστικτωδώς, αφού έχτιζαν μια εκκλησία, έχτιζαν και ένα σχολείο.
Οι δύο αυτοί θεσμοί θεωρούνταν συμπληρωματικοί: ο ένας φύλαγε την πίστη, ο άλλος τη γλώσσα, τη μνήμη και την πολιτισμική συνείδηση.
Το ελληνικό ημερήσιο σχολείο, επομένως, δεν ήταν ποτέ απλώς ένας χώρος όπου τα παιδιά μάθαιναν λέξεις και γραμματική. Ήταν θεσμός κοινοτικής επιβίωσης. Δίδασκε στο παιδί ότι ανήκει σε έναν πολιτισμό πολύ αρχαιότερο και πολύ ευρύτερο από τη μεταναστευτική γειτονιά μέσα στην οποία μεγάλωνε.
Σήμερα οι υλικές συνθήκες έχουν σχεδόν αντιστραφεί. Οι Ελληνοαμερικανοί έχουν σημειώσει αξιοθαύμαστη εκπαιδευτική, επαγγελματική και οικονομική πρόοδο. Κι όμως, πολλά ιστορικά ημερήσια ελληνικά σχολεία έχουν εξαφανιστεί, άλλα αγωνίζονται με μειωμένες εγγραφές και οικονομικές δυσκολίες, ενώ η ελληνική παιδεία έχει σε μεγάλο βαθμό περιοριστεί σε απογευματινά προγράμματα λίγων ωρών την εβδομάδα.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν μπορεί πλέον να είναι απλώς:
Μπορούμε να αντέξουμε οικονομικά την ελληνική παιδεία;
Όλο και περισσότερο πρέπει να γίνει:
Την εκτιμούμε αρκετά ώστε να πληρώσουμε γι’ αυτήν;
Μήπως η επιτυχία υπονόμευσε τους ίδιους τους θεσμούς που τη δημιούργησαν;
Υπάρχει εδώ μια άβολη πιθανότητα.
Για τη γενιά των μεταναστών, ο Ελληνισμός ήταν κάτι απαραίτητο. Για πολλούς από τους απογόνους τους, έχει μετατραπεί σε κάτι προαιρετικό.
Ο παππούς είχε ανάγκη την ελληνική κοινότητα, γιατί έξω από αυτήν αισθανόταν ξένος. Ο εγγονός του μπορεί σήμερα να είναι γιατρός, καθηγητής, μηχανικός, δικηγόρος, επιχειρηματίας ή εκλεγμένος αξιωματούχος και να κινείται με απόλυτη άνεση μέσα στην αμερικανική κοινωνία.
Η Αμερική δεν του είναι πια ξένη.
Αυτό αποτελεί ένα εκπληκτικό επίτευγμα. Όμως η επιτυχία κρύβει και τον δικό της κίνδυνο.
Όταν η ενσωμάτωση ολοκληρωθεί, η πολιτισμική κληρονομιά μπορεί να αρχίσει να φαίνεται περιττή.
Ο συλλογισμός γίνεται σχεδόν ασυνείδητος: «Τα παιδιά μου χρειάζονται μαθηματικά, επιστήμες, τεχνολογία και άριστα αγγλικά για να πετύχουν. Τα ελληνικά είναι όμορφα — αλλά προαιρετικά.»
Και ακριβώς εδώ βρίσκεται η θεμελιώδης παρανόηση.
Ο σκοπός της ελληνικής παιδείας δεν θα έπρεπε ποτέ να είναι απλώς να βοηθήσει κάποιον να κερδίσει τα προς το ζην.
Θα έπρεπε να τον βοηθήσει να μάθει πώς να ζει.
Μια ουσιαστική ελληνική παιδεία δεν είναι απλώς η κλίση ρημάτων ή η εκμάθηση παραδοσιακών χορών. Είναι η γνωριμία του παιδιού με τον Όμηρο και τους μεγάλους μύθους · με τον Σωκράτη και την πειθαρχία της αμφισβήτησης · με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη · με την τραγωδία και τη δημοκρατία · με τον βυζαντινό πολιτισμό και την ορθόδοξη πνευματικότητα · με το 1821 και τον μακρύ αγώνα για την ελευθερία · με τον Σεφέρη, τον Ελύτη και τον Καζαντζάκη · και, πάνω απ’ όλα, με μια ιστορική συνείδηση που απλώνεται σε χιλιετίες.
Ένας πολιτισμός δεν μπορεί να μεταδοθεί μόνο μέσα από τα πανηγύρια ενός Σαββατοκύριακου.
Η σπανακόπιτα μπορεί να γνωρίσει σ’ ένα παιδί την Ελλάδα. Δεν μπορεί να του διδάξει τι σημαίνει Ελλάδα.
Και τι γίνεται με την Εκκλησία;
Αυτό είναι το πιο λεπτό ερώτημα, αλλά αξίζει σοβαρή συζήτηση και όχι κατηγορίες.
Ιστορικά, η Ελληνική Ορθοδοξία και ο Ελληνισμός στην Αμερική ήταν στενά συνδεδεμένοι, επειδή η ενορία ήταν κάτι πολύ περισσότερο από ένας θρησκευτικός θεσμός. Ήταν το κοινοτικό κέντρο του μετανάστη, το σχολείο του, το κοινωνικό του δίκτυο, το καταφύγιό του και το πολιτισμικό του σπίτι.
Όμως η Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική αντιμετωπίζει σήμερα μια διαφορετική πραγματικότητα. Όλο και περισσότεροι ενορίτες είναι αγγλόφωνοι· οι μικτοί γάμοι είναι ευρύτατα διαδεδομένοι · οι νεότερες γενιές συχνά καταλαβαίνουν ελάχιστα ελληνικά · και η Ορθοδοξία, εύλογα, επιθυμεί να προβάλλει τον εαυτό της ως οικουμενική χριστιανική πίστη και όχι ως μια κλειστή εθνική θρησκευτική κοινότητα.
Δεν υπάρχει τίποτε το μεμπτό σε αυτή την επιδίωξη.
Η Ορθοδοξία δεν αποτελεί ιδιοκτησία των Ελλήνων.
Ο κίνδυνος αρχίζει όταν η οικουμενικότητα συγχέεται με την πολιτισμική αμνησία.
Η Εκκλησία δεν χρειάζεται να επιλέξει ανάμεσα στην Ορθοδοξία και τον Ελληνισμό. Ο ίδιος ο Χριστιανισμός εισήλθε στην Ιστορία μέσα από συγκεκριμένες γλώσσες και πολιτισμούς. Και η ελληνική γλώσσα έγινε ένα από τα μεγάλα πνευματικά οχήματα του Χριστιανισμού — η γλώσσα της Καινής Διαθήκης, των Πατέρων, της θεολογίας, της υμνογραφίας και των Οικουμενικών Συνόδων.
Μια Εκκλησία που έχει εμπιστοσύνη στην οικουμενικότητά της δεν χρειάζεται να ακρωτηριάσει την ιστορική της μνήμη για να αποδείξει ότι όλοι είναι ευπρόσδεκτοι.
Ούτε όμως πρέπει η Ελληνοαμερικανική Ομογένεια να απαιτεί από την Εκκλησία να σηκώνει μόνη της στους ώμους της το βάρος του Ελληνισμού.
Η ευθύνη ανήκει εξίσου στους γονείς, στους εκπαιδευτικούς, στους πολιτιστικούς συλλόγους, στους ευεργέτες, στα πανεπιστήμια και στην κοινοτική ηγεσία.
Ίσως η πραγματική κρίση να μην είναι οικονομική, αλλά κρίση φαντασίας
Η Ελληνοαμερικανική Ομογένεια διαθέτει σήμερα τεράστιο πλούτο, επαγγελματική γνώση και θεσμική επιρροή σε σύγκριση με τις μεταναστευτικές κοινότητες πριν από έναν αιώνα.
Ας φανταστούμε τι θα συνέβαινε αν η διατήρηση της ελληνικής παιδείας αντιμετωπιζόταν με την ίδια σοβαρότητα με την οποία αντιμετωπίζουμε την ανέγερση εκκλησιών, κοινοτικών κέντρων, πολιτιστικών φεστιβάλ και επίσημων δείπνων.
Μια νέα στρατηγική θα μπορούσε να περιλαμβάνει μια συντονισμένη προσπάθεια: σημαντικά και μόνιμα εκπαιδευτικά κληροδοτήματα · υποτροφίες που θα καθιστούσαν τα ελληνικά ημερήσια σχολεία ανταγωνιστικά προς τα άλλα ιδιωτικά σχολεία · σύγχρονα προγράμματα σπουδών που θα συνδύαζαν την ελληνική γλώσσα με την ιστορία, τη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία, τη μυθολογία και τις τέχνες · τεχνολογία που θα συνέδεε αίθουσες διδασκαλίας σε ολόκληρη την Αμερική με εκπαιδευτικούς και ιδρύματα στην Ελλάδα · σοβαρή προσέλκυση εκπαιδευτικών με αξιοπρεπείς επαγγελματικές αμοιβές · θερινά προγράμματα γλωσσικής και πολιτιστικής εμβάθυνσης στην Ελλάδα · και συνεργασία ανάμεσα στις ενορίες και τις κοσμικές οργανώσεις, αντί κάθε κοινότητα να αγωνίζεται μόνη της.
Πάνω απ’ όλα, πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε αυτό που προσφέρουμε στους γονείς.
Πρέπει να σταματήσουμε να ρωτάμε:
«Θα θέλατε το παιδί σας να μάθει ελληνικά;»
Αυτό ακούγεται σαν μια ακόμη εξωσχολική δραστηριότητα.
Αντί γι’ αυτό, πρέπει να ρωτάμε:
«Θα θέλατε το παιδί σας να κληρονομήσει τον Ελληνισμό;»
Αυτό είναι μια εντελώς διαφορετική πρόταση.
Πέρα από το σουβλάκι και τη λαογραφία
Δεν υπάρχει τίποτε κακό στα φεστιβάλ, στους χορούς, στις παραδοσιακές φορεσιές, στη μουσική, στο φαγητό και στη γιορτή.
Είναι όμορφες εκφράσεις ενός πολιτισμού.
Αλλά αυτά είναι τα άνθη.
Η παιδεία είναι η ρίζα.
Και καμιά κοινότητα δεν μπορεί να διατηρεί επ’ άπειρον τα άνθη, αν αφήσει τη ρίζα να ξηραθεί.
Η πρόκληση που βρίσκεται μπροστά στην Ομογένεια δεν είναι, λοιπόν, να αναδημιουργήσει νοσταλγικά την ελληνική γειτονιά του 1955. Εκείνος ο κόσμος έχει φύγει και το να προσποιούμαστε το αντίθετο δεν θα μας οδηγήσει πουθενά.
Το έργο μας είναι πολύ πιο φιλόδοξο: να επανεφεύρουμε την ελληνική παιδεία για τους Αμερικανούς ελληνικής καταγωγής του 21ου αιώνα.
Το παιδί μπορεί να έχει ως πρώτη γλώσσα τα αγγλικά. Κανένα πρόβλημα. Δίδαξέ του τα ελληνικά ως τη γλώσσα της κληρονομιάς του.
Μπορεί να παντρευτεί κάποιον που δεν είναι Έλληνας. Καλωσόρισέ τον στην οικογένεια — και δώσε και στους δύο λόγους να θέλουν τα παιδιά τους να γνωρίσουν την Ελλάδα.
Το παιδί μπορεί να μη ζήσει ποτέ στην Ελλάδα. Κανένα πρόβλημα.
Δίδαξέ του ότι η Ελλάδα δεν είναι απλώς γεωγραφία.
Γιατί ο Ελληνισμός, στις υψηλότερες εκφάνσεις του, δεν υπήρξε ποτέ απλώς ζήτημα αίματος.
Είναι ένας τρόπος να αντικρίζεις τον κόσμο:
η περιέργεια απέναντι στο δόγμα ·
ο διάλογος απέναντι στην υποταγή ·
η ομορφιά δίπλα στη χρησιμότητα ·
το μέτρο απέναντι στην υπερβολή ·
η ελευθερία δεμένη με την ευθύνη ·
και η ανήσυχη πεποίθηση ότι ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να βιώνεται.
Το ερώτημα που πρέπει να φοβόμαστε
Ίσως η αφομοίωση να μην μπορεί να ανακοπεί ολοκληρωτικά. Οι πολιτισμοί αλλάζουν. Οι γλώσσες εξελίσσονται. Οι ταυτότητες συναντώνται και αναμειγνύονται. Αυτό συνέβαινε πάντοτε.
Υπάρχει όμως τεράστια διαφορά ανάμεσα στην εξέλιξη και την παράδοση.
Οι παππούδες μας, με άδειες τσέπες, κατάφερναν με κάποιον τρόπο να βρίσκουν τα χρήματα για να χτίζουν σχολεία, γιατί φοβούνταν μήπως τα παιδιά τους χάσουν την Ελλάδα.
Εμείς, με πανεπιστημιακά πτυχία, επιτυχημένες επιχειρήσεις, ιδρύματα, επενδύσεις και μια πρωτοφανή ευημερία, μοιάζουμε μερικές φορές να φοβόμαστε περισσότερο να ζητήσουμε από τα παιδιά μας να αφιερώσουν μία επιπλέον ώρα για να μάθουν ελληνικά.
Αυτό πρέπει να μας προβληματίσει.
Γιατί, τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν η τέταρτη ή η πέμπτη γενιά θα προφέρει κάθε ελληνική λέξη σωστά.
Το βαθύτερο ερώτημα είναι αν, όταν ακούει τις λέξεις Ελλάδα, Ελληνισμός, Ομογένεια, κάτι μέσα της θα εξακολουθεί να αποκρίνεται.
Κι αν έρθει κάποτε η μέρα που τίποτε μέσα της δεν θα αποκρίνεται, η Ιστορία δεν θα μπορεί να γράψει ότι η Ελληνοαμερικανική Ομογένεια χάθηκε επειδή διώχθηκε, επειδή φτώχυνε ή επειδή της απαγόρευσαν να μορφώσει τα παιδιά της.
Ίσως αναγκαστεί να καταγράψει κάτι απείρως πιο θλιβερό:
Πετύχαμε τόσο ολοκληρωτικά να γίνουμε Αμερικανοί, ώστε κάπου στον δρόμο ξεχάσαμε να διδάξουμε στα παιδιά μας γιατί οι παππούδες τους αγωνίστηκαν τόσο απεγνωσμένα να παραμείνουν Έλληνες.
- Ο Μανώλης Βεληβασάκης είναι επίτιμος πολιτικός μηχανικός – καθηγητής, συγγραφέας και συνάμα ηγέτης πολλών ομογενειακών και παγκοσμίας εμβέλειας φορέων.
When Success Becomes Assimilation – The Crisis of Hellenic Education in the Greek-American Omogeneia
By: Manolis Velivasakis
One can call it as the greatest paradox confronting Greek America: the generation that had the least built the most, while the generation that possesses the most often struggles to preserve what it inherited.
From necessity to optionality
The early immigrants were not wealthy. Many had little formal education, worked exhausting hours, and spoke imperfect English. Yet almost instinctively, after establishing a church they established a school. The two institutions were understood as complementary: one guarded the faith, the other the language, memory, and cultural consciousness.
The Greek day school was therefore never merely a place where children learned vocabulary and grammar. It was an institution of communal survival. It taught a child that he or she belonged to a civilization older and broader than the immigrant neighborhood itself.
Today the material circumstances are almost exactly reversed. Greek Americans have achieved remarkable educational and professional advancement. Yet many historic day schools have disappeared, others struggle with enrollment and finances, and Greek education has increasingly retreated into afternoon programs of a few hours each week.
The question, therefore, cannot simply be: Can we afford Greek education?
Increasingly, it must be: Do we value it enough to pay for it?
Did success undermine the very institutions that produced it?
There is an uncomfortable possibility here.
For the immigrant generation, Hellenism was something indispensable. For many descendants, it has become something elective.
The grandfather needed the Greek community because outside it he was a stranger. His grandson may be a physician, professor, engineer, lawyer, entrepreneur or elected official who moves effortlessly through American society. America no longer feels foreign to him.
That is an extraordinary achievement. But success carries its own danger.
Once integration is complete, cultural inheritance can begin to look unnecessary.
The reasoning becomes almost unconscious:
“My children need mathematics, science, technology and excellent English to succeed. Greek is beautiful—but optional.”
And there lies the fundamental misunderstanding.
The purpose of Hellenic education should never have been merely to help someone earn a living. It should help teach him how to live.
A serious Hellenic education is not merely conjugating verbs or learning folk dances. It introduces children to Homer and the great myths; to Socrates and the discipline of questioning; to Plato and Aristotle; to tragedy and democracy; to Byzantine civilization and Orthodox spirituality; to 1821 and the long struggle for freedom; to Seferis, Elytis and Kazantzakis; and, above all, to a historical consciousness stretching across millennia.
A civilization cannot be transmitted through festival weekends alone.
Spanakopita can introduce a child to Greece. It cannot teach the child what Greece means.
And what of the Church?
This is the most delicate question, but it deserves serious discussion rather than accusation.
Historically, Greek Orthodoxy and Hellenism in America were intertwined because the parish was more than a religious institution. It was the immigrant’s community center, school, social network, refuge and cultural home.
But the Greek Orthodox Church in America now faces a different reality. Increasing numbers of parishioners are English-speaking; intermarriage is widespread; later generations may understand little Greek; and Orthodoxy understandably wishes to proclaim itself as a universal Christian faith rather than an ethnic religious enclave.
There is nothing inherently wrong with that aspiration. Orthodoxy is not the possession of Greeks.
The danger comes when universality is confused with cultural amnesia.
The Church does not have to choose between Orthodoxy and Hellenism. Christianity itself entered history through particular languages and cultures. The Greek language became one of Christianity’s great intellectual vessels—the language of the New Testament, the Fathers, theology, hymnography and the ecumenical councils.
A Church confident in its universality need not amputate its historical memory to prove that everyone is welcome.
Nor should Greek America ask the Church alone to carry Hellenism on its shoulders. That responsibility belongs equally to parents, educators, cultural organizations, philanthropists, universities and community leadership.
Perhaps the real crisis is not money, but imagination
Greek America today possesses enormous wealth, professional expertise and institutional influence compared with the immigrant communities of a century ago.
Imagine if preserving Hellenic education were treated with the same seriousness with which we treat constructing churches, community centers, cultural festivals and gala dinners.
A new strategy could include one coordinated effort: substantial permanent educational endowments; scholarships making Greek day schools competitive with other private schools; modern curricula combining Greek language with history, philosophy, literature, mythology and the arts; technology connecting classrooms throughout America with teachers and institutions in Greece; serious teacher recruitment and professional salaries; summer immersion programs in Greece; and cooperation among parishes and secular organizations rather than every community struggling independently.
Most importantly, we must redefine what we are selling to parents.
We should stop asking:
“Would you like your child to learn Greek?”
That sounds like an extracurricular activity.
Instead we should ask:
“Would you like your child to inherit Hellenism?”
That is an entirely different proposition.
Beyond souvlaki and folklore
There is nothing wrong with festivals, dancing, costumes, music, food and celebration. They are beautiful manifestations of culture.
But they are the flowers.
Education is the root.
A community cannot indefinitely preserve the flowers after allowing the root to wither.
The challenge before the Omogeneia is therefore not to recreate nostalgically the Greek neighborhood of 1955. That world is gone, and pretending otherwise will accomplish little. Our task is something far more ambitious: to reinvent Hellenic education for Americans of Greek heritage in the twenty-first century.
The child may speak English as a first language. Fine.
Teach him Greek as the language of his inheritance.
The child may marry someone who is not Greek. Welcome the spouse—and give both of them reasons to want their children to know Greece.
The child may never live in Greece. Fine.
Teach her that Greece is not merely geography.
Because Hellenism, at its greatest, has never been merely a question of blood.
It is a way of encountering the world: curiosity before dogma, argument before submission, beauty alongside utility, measure against excess, freedom joined with responsibility, and the restless conviction that the examined life matters.
The question we should fear
Perhaps assimilation cannot be stopped entirely. Cultures change. Languages evolve. Identities intermingle. That has always happened.
But there is an enormous difference between evolution and surrender.
Our grandparents, with empty pockets, somehow found the money to build schools because they feared their children might lose Greece.
We, with university degrees, successful businesses, foundations, investments and unprecedented prosperity, sometimes seem more frightened of asking our children to spend an additional hour learning Greek.
That should trouble us.
For ultimately the question is not whether the fourth or fifth generation will pronounce every Greek word correctly.
The deeper question is whether, when they hear the words Ελλάδα, Ελληνισμός, Ομογένεια, something inside them will still answer.
And if one day nothing does, history will not be able to say that Greek America disappeared because it was persecuted, impoverished or forbidden to teach its children.
It may have to record something infinitely sadder:
We succeeded so completely in becoming Americans that somewhere along the road, we forgot to teach our children why their grandparents struggled so desperately to remain Greeks.
