Γράφει ο Δρ. Νίκος Αλεξίου *
Ο Άγιος Αυγουστίνος έγραψε τις «Εξομολογήσεις» του, ίσως την πρώτη σύγχρονη αυτοβιογραφία, γύρω στο 400 Κ.Ε. Κανείς δεν γνωρίζει πόσες χιλιάδες αυτοβιογραφίες γράφτηκαν έκτοτε, αλλά γενικά θεωρείται ότι η ουσιαστική κατανόησή μας για το είδος άρχισε να αναπτύσσεται μόλις πριν από περίπου σαράντα χρόνια.
Στις μέρες μας, υπάρχει μια ενθάρρυνση για τη συγγραφή πολλών εξαιρετικών «εξομολογήσεων»-βιβλίων που θα παραμείνουν ζωντανά και που ακόμη ανταγωνίζονται επάξια το μυθιστόρημα στην αγορά.
Για πολλούς, η αυτοβιογραφία, θεωρείται η ανώτερη μορφή μυθοπλασίας. Αρκετοί θεωρητικοί έχουν επαναπροσδιορίσει τον κανόνα που καθορίζει ποιοι/ες και τι θα γίνονται δεκτοί/ές στη σοβαρή λογοτεχνική μελέτη, και δεν μπορεί να είναι σύμπτωση ότι αρκετά λογοτεχνικά περιοδικά αφιερώνουν ειδικά τεύχη στην αυτοβιογραφία τα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια.
Διαβάστε επίσης: https://www.anamniseis.net/amerikanos-troas-to-neo-vivlio-tou-epitimou-proedrou-tou-usc/
Επίσης, το 1985 στο Πανεπιστήμιο της Λουιζιάνα, πραγματοποιήθηκε το πρώτο Διεθνές Συμπόσιο για την Αυτοβιογραφία και τις Αυτοβιογραφικές Σπουδές, γεγονός που αποδεικνύει ότι η αυτοβιογραφία, σε αντίθεση με ορισμένα άλλα είδη λογοτεχνίας, διδάσκει σημαντικά πρακτικά μαθήματα και αποφέρει άμεσα οφέλη.
Στο «American Trojan» ο C. L. Max Nikias αφηγείται την πορεία του από ένα μικρό χωριό της Κύπρου, μέσα από τον πόλεμο και την προσφυγιά, προς την αμερικανική ακαδημαϊκή ελίτ και την προεδρία του University of Southern California. Το βιβλίο αριθμεί περίπου 500 και πλέον σελίδες, δομημένες σε επιμέρους κεφάλαια που καλύπτουν διαδοχικά στάδια της ζωής και της σταδιοδρομίας του συγγραφέα, και κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Encounter Books.
Η αυτοβιογραφία του δεν περιορίζεται απλά σε μια προσωπική ιστορία επιβίωσης και ανόδου, αλλά παρουσιάζεται ως αφήγημα ηγεσίας και ως παρέμβαση στη συζήτηση για την κρίση της ανώτατης εκπαίδευσης στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το βιβλίο υπόσχεται ταυτόχρονα ένα συναρπαστικό αφήγημα ανθεκτικότητας και έναν οδικό χάρτη θεσμικής μεταμόρφωσης, κινούμενο ανάμεσα στη μαρτυρία, το ηγετικό εγχειρίδιο και το ιδεολογικό μανιφέστο. Η διττή αυτή φιλοδοξία αποτελεί και το βασικό διακύβευμα που ο κριτικός αναγνώστης καλείται να αξιολογήσει.
Οι πρώτες μας συναντήσεις με τον συγγραφέα είναι στη γενέτειρά του στη Κύπρο, όπου έζησε από το 1952 ως το 1972, και όπου βίωσε την αυταρχική κυριαρχία της Βρετανικής αποικιοκρατίας και την αντίσταση του Κυπριακού λαού.
Λίγο αργότερα, το 1974, όταν μετέβη στην Αθήνα για σπουδές στο Πολυτεχνείο, και τη τουρκική εισβολή στην Κύπρο, τον συναντάμε ως πρόσφυγα, με την απώλεια σπιτιού και βεβαιοτήτων, την αναγκαστική μετακίνηση, που θα λειτουργήσουν ως αφετηρία ενός βίου που θα ξαναχτιστεί σχεδόν από το μηδέν.
Από εκεί μεταβαίνουμε γρήγορα στο αμερικανικό πανεπιστήμιο, στις σπουδές ηλεκτρολόγου μηχανικού, στην ενασχόλησή του με την επεξεργασία σήματος και στα πρώτα βήματα μιας ακαδημαϊκής καριέρας που εξελίσσεται σε θεσμική άνοδο.
Η επιτυχία του Μαξ Νικία ως ερευνητή και δασκάλου συνδέεται σταδιακά με την ανάληψη διοικητικών ρόλων, ώσπου η κορυφή της ιεραρχίας στη προεδρία του USC, παρουσιάζεται ως σχεδόν φυσικό αποτέλεσμα προσήλωσης, εργατικότητας και στρατηγικού οράματος. Αυτή η μετάβαση από τον πρόσφυγα της Ανατολικής Μεσογείου στον κορυφαίο διαχειριστή ενός αμερικανικού ιδιωτικού ερευνητικού πανεπιστημίου συνιστά το κεντρικό σχήμα αυτοβιογραφίας.
Η ανάπτυξη της αφήγησης ακολουθεί, σε γενικές γραμμές, μια κλασική χρονολογική διάταξη, από τα παιδικά χρόνια μέχρι τα πρόσφατα γεγονότα, με ορισμένες αναδρομές και θεματικές παρεκβάσεις εκεί όπου χρειάζεται να φωτιστεί μια επιλογή ή μια κρίση.
Στα πρώτα κεφάλαια κυριαρχεί η σκηνοθεσία της απώλειας και της ανασυγκρότησης: η οικογένεια, το σχολείο, οι πρώτες επαφές με την τεχνολογία και τη γνώση, η βίαιη διακοπή της συνέχειας από τον πόλεμο και τη κατοχή. Στη συνέχεια, το κέντρο βάρους μετατίθεται στην ακαδημαϊκή και επαγγελματική διαδρομή στις ΗΠΑ, όπως οι δυσκολίες της μετανάστευσης, το πολιτισμικό σοκ, η μύηση στην αμερικανική ακαδημαϊκή κουλτούρα, η σταδιακή οικοδόμηση φήμης και δικτύων. Η αφήγηση δομείται γύρω από καίριες στιγμές ευκαιριών ζωής, όπως, επιλογές υποτροφιών, προσκλήσεις, διορισμούς, που παρουσιάζονται ως κόμβοι ενός ευρύτερου σχεδίου.
Όταν ο Νικίας φτάνει να περιγράψει την πορεία του στο USC, η αυτοβιογραφία αποκτά πιο έντονα θεσμικό και πολιτικό χαρακτήρα. Εδώ η μνήμη δεν αφορά μόνο το υποκείμενο αλλά και τον οργανισμό.
Το πανεπιστήμιο παρουσιάζεται ως ένας ζωντανός οργανισμός που χρήζει θεραπείας και αναγέννησης. Ο συγγραφέας επιμένει σε όρους όπως «μεταμόρφωση», «αριστεία», «παγκόσμια ακτινοβολία», υπογραμμίζοντας την αύξηση του ερευνητικού κύρους, την προσέλκυση ταλέντων, την ενίσχυση δωρεών και κεφαλαίων.
Την ίδια στιγμή, οι αναφορές σε κρίσεις, κριτικές ή σκοτεινές όψεις της θεσμικής ζωής είναι μετρημένες και αφηγούνται συνήθως από τη σκοπιά του διαχειριστή που καλείται να ανταποκριθεί σε προκλήσεις παρά ως ευκαιρία δομικού αναστοχασμού. Έτσι η ιστορία του πανεπιστημίου γίνεται, κατά κύριο λόγο, σκηνικό για την ηγετική πορεία του αφηγητή.
Στο επίπεδο της μορφής και της φωνής, το American Trojan είναι γραμμένο σε μια προσιτή, κατά τόπους σχεδόν δημοσιογραφική γλώσσα, που επιδιώκει να απευθυνθεί σε ευρύ κοινό πέρα από τα στενά ακαδημαϊκά σύνορα.
Ο Νικίας επιλέγει έναν πρώτο ενικό λόγο ο οποίος συνδυάζει στοιχεία εξομολόγησης με τόνους εγχειριδίου όπου ο αναγνώστης καλείται ταυτόχρονα να συμπάσχει με τον πρόσφυγα-μετανάστη και να μάθει από τον ηγέτη.
Η αφήγηση δίνει έμφαση στα καίρια επεισόδια επιτυχίας, είτε ένα σημαντικό ερευνητικό αποτέλεσμα, ή μια στρατηγική απόφαση, και μια δύσκολη διαπραγμάτευση με δωρητές, ενώ η καθημερινότητα της ακαδημαϊκής ζωής και οι πιο γκρίζες ζώνες της διοίκησης περιγράφονται συνοπτικά. Η ισορροπία ανάμεσα σε αυτοκριτική και αυτοσυνείδησης γέρνει προς το δεύτερο.
Ο συγγραφέας δεν αποκρύπτει ότι αντιμετώπισε σκληρές στιγμές, όμως οι περισσότερες παρουσιάζονται ως δοκιμασίες που επιβεβαιώνουν εκ των υστέρων την ορθότητα των επιλογών του. Σε αρκετά σημεία ο Νικίας αναστοχάζεται τη σχέση του με την εξουσία, την ευθύνη απέναντι σε φοιτητές και προσωπικό, τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην ακαδημαϊκή ελευθερία και την ανάγκη θεσμικής συνοχής.
Ο τρόπος με τον οποίο τίθενται αυτά τα ζητήματα είναι στο πλαίσιο μιας φιλοσοφίας της ηγεσίας που εστιάζει σε αρετές όπως το θάρρος, η διορατικότητα και η ικανότητα λήψης δύσκολων αποφάσεων. Ίσως εδώ θα μπορούσε να αναπτυχθεί μια ακόμα πιο ριζική συζήτηση για τις δομές εξουσίας, τις ταξικές και φυλετικές ανισότητες ή τις συνθήκες εργασίας στον ακαδημαϊκό χώρο.
Ένας από τους πιο ενδιαφέροντες άξονες του βιβλίου είναι ο τρόπος με τον οποίο αρθρώνεται το μεταναστευτικό-προσφυγικό αφήγημα. Η απώλεια της πατρίδας και η τραυματική εμπειρία της εισβολής λειτουργούν ως ισχυρό υπόβαθρο συναισθηματικής νομιμοποίησης.
Ο πρωταγωνιστής της ιστορίας δεν ξεκινά από προνομιακή θέση, αλλά από την πλευρά των θυμάτων της ιστορίας. Η αφήγηση τείνει γρήγορα να μεταφράσει αυτή την εμπειρία με όρους ατομικής ανθεκτικότητας, προσωπικής φιλοδοξίας και προσήλωσης στην εκπαίδευση.
Η συλλογική μνήμη της κυπριακής προσφυγιάς παραμένει ως φόντο, ενώ στο προσκήνιο κυριαρχεί η ιδέα ότι, σε ένα ανοιχτό και πολυ-πολιτισμικό αμερικανικό σύστημα, η ατομική αξία μπορεί τελικά να αναγνωριστεί.
Το βιβλίο έτσι συνομιλεί με την παράδοση του αμερικανικού «success story», αλλά μέσα από την ιδιαιτερότητα μιας ανατολικομεσογειακής διαδρομής.
Εξίσου κρίσιμος είναι ο τρόπος με τον οποίο το American Trojan προσεγγίζει την έννοια της ηγεσίας και της θεσμικής μεταμόρφωσης. Ο Νικίας περιγράφει τον εαυτό του ως εκείνον που είδε πιο καθαρά από άλλους το τι χρειαζόταν το USC για να γίνει ένα παγκόσμιο ιδιωτικό ερευνητικό πανεπιστήμιο.
Μια πιο επιθετική στρατηγική προσέλκυσης φοιτητών και δωρητών, επενδύσεις σε ερευνητικές προτεραιότητες, ενίσχυση του brand. Η γλώσσα του είναι η γλώσσα του μεταρρυθμιστή, και σε αυτό το επίπεδο το βιβλίο προσφέρει μια εσωτερική ματιά στον τρόπο που συγκροτείται το λόγος περί «αριστείας» στον χώρο της ανώτατης εκπαίδευσης. Το βιβλίο προσφέρει κυρίως μια εκ των ένδον οπτική, η οποία τείνει να λειτουργεί περισσότερο νομιμοποιητικά παρά αποδομητικά απέναντι σε αυτό το μοντέλο.
Εκεί όπου το βιβλίο επιχειρεί την πιο άμεση παρέμβαση είναι στη συζήτηση για την κρίση της ανώτατης εκπαίδευσης. Ο Νικίας αντιπαραβάλλει ένα ιδεώδες «πανεπιστημίου της αλήθειας» με μια εικόνα θεσμών που έχουν, κατά τη γνώμη του, υποκύψει σε «ιδεολογία» και σε πιέσεις που διαβρώνουν την ακαδημαϊκή ακεραιότητα.
Η δική του εμπειρία στο USC παρουσιάζεται ως απόδειξη ότι μια αποφασιστική ηγεσία μπορεί να κρατήσει την πορεία σταθερή απέναντι σε πολιτικούς και πολιτισμικούς ανέμους. Όμως η έννοια της «ιδεολογίας» παραμένει ασαφής και ελάχιστα αναλύεται.
Για παράδειγμα, ποιες ιδεολογίες ακριβώς συνιστούν κίνδυνο; ποιοι λόγοι εξουσίας αποκρύπτονται όταν η ιδεολογία ταυτίζεται σχεδόν αποκλειστικά με τις προοδευτικές διεκδικήσεις; Το βιβλίο εδώ μοιάζει περισσότερο να παίρνει θέση σε έναν ήδη φορτισμένο δημόσιο λόγο παρά να τον φωτίζει κριτικά.
Ως αυτοβιογραφία, το American Trojan διαβάζεται με μεγάλο ενδιαφέρον γιατί προσφέρει μια αρκετά συνεκτική αφήγηση μιας ζωής που διατρέχει τις τραυματικές εμπειρίες πολέμου και προσφυγιάς, μετανάστευση και θεσμική κορυφή, και μεταφέρει πειστικά την ένταση με την οποία ένας άνθρωπος μπορεί να επενδύσει στην ιδέα της εκπαίδευσης ως οδού προσωπικής και συλλογικής ανόδου.
Ως συμβολή στη συζήτηση για την κρίση του πανεπιστημίου, το κείμενο φαίνεται να παραμένει ερμηνευτικά σχετικά συγκρατημένο, καθώς πιθανώς τείνει να μεταθέτει την προβληματική από το επίπεδο των θεσμικών δομών σε αφήγημα περί ηγεσίας και ορθής διακυβέρνησης.
Η περίπτωση του Νικία, ωστόσο, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον αναγνώστη /αναγνώστρια, λειτουργώντας σε πολλαπλά επίπεδα όπου η εμπειρία της προσφυγιάς και της μετανάστευσης διασταυρώνεται με τα αφηγηματικά πρότυπα και τις αξιακές αντιφάσεις του αμερικανικού πανεπιστημιακού συστήματος.
Η αφήγηση εγγράφεται έτσι σε ένα πεδίο διπλής αναφοράς, εθνικής και θεσμικής, όπου η προσωπική διαδρομή μετασχηματίζεται σε πολιτισμικό αφήγημα περί ταυτότητας, αποδοχής, ένταξης και ακαδημαϊκού κύρους.
Από αυτήν την οπτική, το βιβλίο αποκτά σημασία όχι μόνο για τις ρητές του διατυπώσεις, αλλά και για τα υπαινικτικά του κενά, τα οποία αναδεικνύουν τις εντάσεις ανάμεσα στην ιδεολογική αυτοβιογραφία και την ιστορική εμπειρία.
Ο Νικίας επιλέγει με όραμα τον τίτλο του βιβλίου του, «American Trojan», ακριβώς επειδή συμπυκνώνει πολλά επίπεδα. Πρώτον, γιατί «Trojan» είναι η κατεξοχήν ταυτότητα του Πανεπιστημίου, USC (Trojan Family, Trojans κτλ.), άρα δηλώνει ότι η ιστορία του είναι η ιστορία ενός «Αμερικανού Τρώα», δηλαδή μέλους αυτής της κοινότητας.
Δεύτερον, «American» παραπέμπει στο αμερικανικό όνειρο. Ο πρόσφυγας από την Κύπρο που φτάνει στις ΗΠΑ, σπουδάζει, διακρίνεται στην τεχνολογία και φτάνει στην κορυφή ενός μεγάλου ιδιωτικού πανεπιστημίου.
Και τρίτον, το βιβλίο συνδέει ρητά την προσωπική του οδύσσεια με τον ομηρικό κόσμο και με τον μύθο της Τροίας. Άλλωστε, ο ίδιος έχει μιλήσει για το USC ως την Ιθάκη του, και το βιβλίο ανοίγει με ομηρικό στίχο και με αφιέρωση στην αγαπημένη σύζυγό του Νίκη, οπότε ο τίτλος συνδέεται και με την κλασική παιδεία και την ελληνική και κυπριακή αφετηρία του.
Παραφράζοντας τον Οκτάβιο Παζ, ό,τι «οι ποιητές δεν έχουν βιογραφίες», έτσι και στην περίπτωση του βιβλίου του Μαξ Νικία. Δεν πρόκειται αποκλειστικά για μια αυτοβιογραφία.
Το αξιόλογο έργο και η τεράστια προσφορά του, είναι η βιογραφία του.
- Ο Δρ. Νίκος Αλεξίου είναι καθηγητής κοινωνιολογίας στο Queens College της Νέας Υόρκης και ιδρυτής του πρωτοποριακού ερευνητικού κέντρου «Hellenic American Project». Είναι ταυτόχρονα λογοτέχνης και τα δύο τελευταία χρόνια ηγείται της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών Αμερικής.
Διαβάστε επίσης: https://www.anamniseis.net/amerikanos-troas-to-neo-vivlio-tou-epitimou-proedrou-tou-usc/
